ჰიპოთეზა გაზურმტვროვანი დისკოს შესახებ

ჰიპოთეზა გაზურმტვროვანი დისკოს შესახებ

 ჰიპოთეზა იმის შესახებ, თუ როგორ ჩამოყალიბდა მზის სისტემა, კოსმოგონიის სფეროს ეკუთვნის – თეორიული ასტრონომიის ყველაზე უფრო ძველ ნაწილს.

 პირველად, ასეთი ჰიპოთეზა, ზოგად მოსაზრებებზე დაყრდნობით, გერმანელმა ფილოსოფოსმა ემანუელ კანმტმა წამოაყენა(1724-1804), თუმცა ნამდვილად მეცნიერული განვითარება მან პიერ სიმონ ლაპლასის(1749–1827) შრომებში მიიღო, რომელიც მზის სისტემის ჩამოყალიბების მექანიკის ახსნას ნიუტონის მსოფლიო მიზიდულობის კანონის ჩარჩოებში ცდილობდა.

 სცენარის დასაწყისში ნაგულისხმევია გაზურმტვროვანი ნისლეულის არსებობა, რომელშიც სხვადასხვა მიზეზებით გამოწვეული გრავიტაციული შეშფოთებებით ნივთიერებების უფრო სქელი წერტილები გაჩნდა, ანუ მეტი მასების მქონე წერტილები. აქ საქმეში მიზიდულობის ძალა ერთვება, რის გამოც გარემომცველი მატერია ხსენებული შესქელებებისკენ იწყებს მოძრაობას, რომელთა მასა კიდევ უფრო იზრდება. საბოლოოდ, ყოველი ასეთი გროვის ცენტრი იმდენად მკვრივდება, რომ გრავიტაციული კოლაფსის გამო ყოველ მათგანში ინთება ვარსკვლავი. დღევანდელი დღისთვის, ჩვენს გალაქტიკაში, ასტრონომთათვის ბევრი ასეთი ადგილია ცნობილი.

 მთლიანობაში, დარჩენილი გაზურმტვროვანი ღრუბელი წარმოქმნილი ვარსკვლავის გარშემო ქაოტურად, ხოლო მისი შემადგენელი ნაწილაკები ყველა მიმართულებებით მოძრაობს. შესაბამისად, ფორმირების სტადიაში მყოფი ვარსკვლავის გარშემო არსებული გაზურმტვროვანი ღრუბელი გარკვეულ იმპულსს იღბს. იმპულსის მომენტის შენახვის კანონის თნახმად, ღრუბლის ცენტრისკენ შემდგომი შეკუმშვა(კონდენსაცია) მატერიის ცენტრის გარშემო მოძრაობის კუთხური სიჩქარის ზრდას იწვევს. საბოლოოდ, გაზურმტვროვანი ღრუბლის კოლაფსის დასრულების მერე, მისი მასის ძირითადი ნაწილი ცენტრში იყრის თავს(სადაც ვარსკვლავი ფორმირდება), ხოლო დარჩენილი პერიფერიული მასა თავისი ღერძის გარშემო მბრუნავი პროტოვარსკვლავის ეკვატორულ ნაწილში გადანაწილებული აღმოჩნდება. ამ ცენტრიდანული ძალებით დატრიალებული მატერიისგან კი პლანეტები ფორმირდება.

 პროტოვარსკვლავის გარშემო მოძრავი მტვროვანი ღრუბელის შემადგენელი ნაწილაკების შეჯახებებით ფორმირდება მატერიის გროვები, რომლებიც თავის მხრივ მათ გარშემო დარჩნილი ნივთიერების მიზიდულობის ცენტრები ხდებიან. გროვების გარშემო პროტოპლანეტები ჩნდება, რომლებიც გრავიტციული მიზიდულობის წყაროებად იქცევა, რის გამოც მზის მახლობელი მატერია ჯერ რგოლებად იშლება, შემდეგ კი ორბიტის გარკვეულ წერტილებში გროვდება. საბოლოოდ კი ეს გროვები პლანეტებად ფორმირდება.

 პლანეტების ტიპები და ზომები ახლად დაბადებული ვარსკვლავიდან დაშორებაზეა დამოკიდებული. მზესთან ახლოს, მნათობში დაწყებული თერმობირთვული რეაქციის გამო, ტემპერატურა მაღლა იწევს და ყველა ადვილად დნობადი ნივთიერებები აორთქლებას იწყებენ, მათ ერთად კონდენსირების საშუალება არ ეძლევათ. ამის გამო დედამიწის ტიპის, მზესათნ ახლოს მყოფი, პლანეტები მცირე მასებითა და მაღალი სიმკვრივით გამოირჩევიან, რადგან ისინი მძიმე ქიმიური ელემენტებისგან არიან ფორმირებულნი – მზის სისტემაში ასეთები არიან მერკური, ვენერა, დედამიწა და მარსი.

 საერთოდ, მზის სისტემის ევოლუციის ეს ეტაპი საკმაოდ უცნაურად გამოიყურება, თანამედროვე ძირითადი ჰიპიოთეზებისა და კომპიუტერული მოდელირებიდან გამომდინარე. ერთის მხრივ, ახლანდელი პლანეტების ჩანასახების გარშემო მატერიის დაგროვება ზემოთ ხსენებული სცენარით უნდა მომხდარიყო; მეორეს მხრივ – ასეთი მოდელირება მარსის ზომის კიდევ 10 პლანეტის წარმოქმნას წინასწარმეტყველებს. სავარაუდოდ ისინი ერთმანეთს ეჯახებოდნენ(ურანის ღერძი), დაილექნენ ”წარმატებულად” ჩამოყალიბებულ პლანეტებზე, ან მზის სისტემის კიდეზე იუპიტერის(იუპიტერის მიგრაცია) მძლავრი გრავიტაციით განიდევნენ, ისინი(ერისი) ალბათ, მზიდან ძალიან შორს, ახლაც განაგრძობენ მნათობის გარშემო ბრუნვას.

 მთვარე – დედამიწის ბუნებრივი თანამგზავრი – ხშირად ასტრონომების მიერ დამოუკიდებელ პლანეტად კლასიფიცირებული ობიექტი, თუმცა ბოლო დროინდელი მონაცემები მაინც დიდი შეჯახების ჰიპოთეზის სასარგებლოდ მეტყველებენ, რომლის მიხედვითაც ის დედამიწასთან მარსის ზომის ობიექტის შეჯახების მერე გაჩნდა. მზის სისტემის ევოლუციის ადრეულ ხანაში ასეთი შეჯახებები იშვიათობნას არ წარმოადგენდა. ეს კი მზის სისტემის კიდევ ერთ გამოცანას ხსნის – დიდი განსხვავება პლანეტების საკუთარი ღერძების გარშემო ბრუნვის კუთხურ სიჩქარეებში(ეს პროცსი პლანეტებზე დღე-ღამურ ცვილებებს იწვევენ). ვენერას შემთხვევაში დაიმზირება ე.წ. რეტროგრადული დღე-ღამური ბრუნვა. ეს პლანეტა, დანარჩენებისგან განსხვავებით, ღერძის გარშემო საწინააღმდეგო მხარეს ბრუნავს. ამის ხსნა, მხოლოდ, წარსულში პროტოპლანეტარულ სხეულებთან ხშირი შეჯახებებით შეიძლება აიხსნას.

 ახალგაზრდა მზიდან შორს ტეპერატურა დაბალი იყო, ამიტომ იქ განსხვავებული ტიპის პლანეტები ჩამოყალიბდნენ. დაბალი ტემპერატურა ხელს უწობდა შედარებით მსუბუქი ქიმიური ელემენტების კონდენსაციასა და კრისტალიზაციას, რის შედეგადაც გაჩდნენ ზემასიური, ყინულისა და მთის ქანებისგან შემდგარი ცენტრები. ჰქონდათ რა ძლიერი გრავიტაციული ველი, მათ გარემო სივრციდან მსუბუქი და აქროლადი ნივთიერებების მნიშვნელოვანი მოცულობა შეაგროვეს(წყალბადი, ჰელიუმი). მზის სისტემის ე.წ. გაზური გიგანტების ტიპს მიეკუთვნებიან იუპიტერი, სატურნი, ურანი და ნეპტუნი. სატურნის სიმკვრივე, მაგალითად, წყლისაზე მცირეა. მიუხედავად ამისა, თანამედროვე ჰიპოთეზების თანახმად, ამ გაზურ-სითხიანი გიგანტების შიგნით არის მასიური მკვრივი ბირთვი, რომელიც დედამიწის ტიპის პლანეტას ჰგავს, ჩამოყალიბებულს იგივე პროცესებით.


გარე პლანეტები და კოიპერის სარტყელი.

 განსაკუთრებული შემთხვევაა პლუტონი, ახლა უკვე ჯუჯა პლანეტების წარმომადგენელი. ის ალბათ ყინულისა და აქროლადი ნივთიერებების დიდი ლოდია. ასტრონომები დიდი ხნის განმავლობში მას მზის სისტემის კურიოზულ გუგებრობას ეძახდნენ, რომელიც მზის მიერ გამოჭერილ უცხო სხეულად ითვლებოდა. თუმცა, 1990 წელს კიდევ ერთი ასტეროიდული სარტყელის(კოიპერის) აღმოჩენის მერე, ძალიან გაწელილ და არასწორ ორბიტებზე მოძრავი მცირე პლანეტებით, ასტრონომებს თავიანთი შეხედულებების გადახედვა მოუხდათ. თანამედროვე წარმოდგენებით, პლუტონი კოიპერის სარტყელის ყველაზე დიდი ობიექტია – ჩამოუყალიბებელი პლანეტის ჩანასახი, რომელიც მილიონობით უფრო მცირე ზომის, მზის სისტემის კიდეზე მყოფ სხეულთა შორის მოძრაობს(ასტეროიდები).

 მზის სისტემის ფორმირების ასეთი სურათი სისტემისთვის დამახასიათებელ ბევრ თავისებურებას ხსნის: მცირე ზომები, შიდა პლანეტებში კონდენსირებული მძიმე ელემნტები, მსუბუქი ელემენტები გარე პლანეტებში და მათი გაზურ მდგომარეობაში ყოფნა, მზის გარშემო ყველა პლანეტის ერთი მიმართულებით ბრუნვა.

 დღევანდელი დღისთვის ასტრონომებმა არა მარტო სხვა ვარსკვლავებთან არსებული პლანეტები(ეკზოპლანეტები) აღმოაჩინეს, არამედ პროტოპლანეტარული დისკოებიც მათ გარშემო.

Show Comments Hide Comments

კომენტარის დატოვება

თქვენი ელფოსტის მისამართი გამოქვეყნებული არ იყო. აუცილებელი ველები მონიშნულია *