ვარსკვლავი

 ვარსკვალი არის ციური სხეული, რომელშიც მიდიოდა, მიდის ან წავა თერმობირთვული რეაქციები. მოლეკულური წყალბადის ღრუბელში იქმნება შესქელებები, შემდეგ ისინი ერთ მასიურ სფეროდ ერთიანდება, ცენტრზე დაწოლა იმდენად დიდია, რომ შექმნილი წნევა მილონობით გრადუსამდე აცხელებს გაზს. იწყება თერმობირთვული რეაქცია და ვარსკვლავიც ინთება. ვარსკვლავს გარეთ დარჩენილი შესქელებები პლანეტებად, ასტეროიდებად და კომეტებად “ილექება”. ყველაფერი მოძრაობს და ბრუნავს ღერძის გარშემო იქეთ, საითც ბრუნავს ვარსკვლავი.

წყალბადის მოლეკულური ღრუბლის შეკუმშვა(კოლაფსი) მასში ვარსკვლავების წარმოქმნით.

 დედამიწასთან უახლოესი ვარსკვლავი(მზის მერე, რა თქმა უნდა) არის კენტავრის პროქსიმა(წითელი ჯუჯა), მანძილი 4,2 სინათლის წელი(39 ტრილიონი კილომეტრი).  შეუიარაღებელი თვალით ცაზე 6000 ვარსკვლავის დანახვა შეიძლება, 3000 თითოეულ ნახევარსფეროში. დედამიწიდან დანახული ყველა ვარსკვლავი(მძლავრი ტელესკოპებით დანახულიც) მდებარეობს ჩვენს გალაქტიკაში, სხვა გალაქტიკებამდე უზარმაზარი მანძილების გამო, ცალკეული ვარსკვლავების დანახვა შეუძლებელია.
ვარსკვლავის მასა, ძირითადად, 0,071-დან 100-150-მდე მზის მასის ტოლია, შესაძლებელია, რომ პირველი ვარსკვლავები კიდევ უფრო მასიურები იყო. ტემპერატურა სიღრმეებში ათეულ მილიონობით გრადუსია.

ზეახლის ნისლოვანი ნარჩენი და 10 კმ-მდე შეკუმშული ნეიტრონული ვარსკვლავი ცენტრში. აფეთქების ტალღა აცხელებს გაზს, რომელიც რენტგენის დიაპაზონში ასხივებს(კიბოსმაგვარი ნისლეული, იგივე M1, სხვადასხვა დიაპაზონში).

 ვარსკვლავთა უმრავლესობა, მათ შორის ჩვენი მზეც, ამთავრებს რა ევოლუციას, იქამდე იკუმშება, სანამ ელექტრონებისგან შემდგარი დეგენერირებული გაზის წნევა, გრავიტაციულს გაუწონასწორდება. ამ დროს ვარსკვლავები ასჯერ პატარავდება, შეკუმშვისაგან მათი სიმკვრივე წყლისაზე მილიონჯერ მეტი ხდება, ასეთ ვარსკვლავებს თეთრ ჯუჯებს უწოდებენ. ჯუჯა ვარსკვლავს არ გააჩნია ენერგიის წყარო და ნელ გაცივებას იწყებს, საბოლოოდ კი ხდება ბნელი და უხილავი(შეიძლება შევადაროთ ცეცხლის მერე დარჩენილ ნაკვერჩხალს).

ე.წ. პლანეტური ნისლეული და მისი წარმომქმნელი ვარსკვლავის(მზისმაგვარი) თეთრ ჯუჯად ქცეული ბირთვი.

 უფრო მასიურ ვარსკვლავებში, ვიდრე მზეა, ელექტრონების წნევა ვერ აჩერებს გრავიტაციულ შეკუმშვას და იქამდე პატარავდება, სანამ მთელი ნივთიერება ნეიტრონებად არ გადაიქცევა. ამ დროს ვარსკვლავის დიამეტრი რამდენიმე კილომეტრია, სიმკვრივე კი 280 ტრილიონჯერ მეტია წყლისაზე!!! ასეთ ობიექტებს ნეიტრონულ ვარსკვლავებს უწოდებენ, მათი წონასწორობა მთლიანად ნეიტრონულ ნივთიერებაზეა დამოკიდებული. დაპატარავება იწვევს ვარსკვლავის მაგნიტური ველის მცირე გარემოში კონცენტრაციას  და მისი დაძაბულობის კოლოსალურ მნიშვნელობამდე ზრდას, ასეთ ნეიტრონულ ვარსკვლავს მაგნიტარს(1) უწოდებენ.

ნეიტრონულად გადაქცევამდე ხდება ზეახალი ვარსკვლავის ანთება. ვარსკვლავის გაფართოებული გარსი ისევ ცენტრისაკენ მიისწრაფის და ისეთი ძალით ეჯახება მას, რომ მომხდარი აფეთქების სიკაშკაშე, მცირე ხნით, ლამის მთელი გალაქტიკის სინათლეს უტოლდება, ანუ ვარსკვლავი ერთბაშად გამოტყორცნის ენერგიას, რომელიც მილიონობით და მილიარდობით წლის განმავლობაში უნდა გამოესხივებინა. კიდევ უფრო მეტი მასის ვარსკვლავების შეკუმშვას ხელს ვერაფერი უშლის, ისინი ევოლუციის ბოლოს შავ ხვრელებად გარდაიქმნება. უძლიერესი გრავიტაციის გამო(სანამ დაპატარავდებოდა, მასა და შესაბამისად გრავიტაციაც მეტ ფართობზე იყო გადანაწილებული, ახლა კი ერთ წერტილში მოხდა კონცენტრირება და შესაბამისად მიზიდულობის ძალაც გახდა ისეთი ძლიერი, რომ სინათლის სხივსაც არ შეუძლია მისგან თავის დაღწევა)  შავი ხვრელის ახლო გარემოში დრო-სივრცის თვისებები მნიშვნელოვნად იცვლება, რაც ფარდობითობის ზოგადი თეორიით აღიწერება.

Leave a Reply

თქვენი ელფოსტის მისამართი გამოქვეყნებული არ იყო. აუცილებელი ველები მონიშნულია *