აქტიური მზე

 ხანგრძლივი მინიმალური აქტიურობის მერე მზე აღარ არის ისეთი წყნარი. მზის დინამიკის კოსმოსურმა ობსერვატორიამ(SDO) მნათობის სურათები ულტრაიისფერ დიაპაზონში გადაიღო. მასზე სამხრეთ ნახევარსფეროს აქტიური ზონააგამოსახული. პირობითი ფერებით შექმნილი ფოტო 1 მილიონ გრადუსზე მეტად გაცხელებულ პლაზმას გვიჩვენებს.

  ჩანს ამოფრქვეული ბოჭკოვანი სტრუქტურები და პროტუბერანცები, აგრეთვე პატარა ანთება აქტიური ნაწილის მარცხენა მხარეს. მას თან სდევდა მილიარდ ტონიანი პლაზმური მასის კორონალური ამოფრქვევა. პლაზმა მაღალი ენერგიების დამუხტული ნაწილაკებისაგან შედგება და დედამიწისაკენ მოემერთება. ამ ნაკადს 150 მილიონი კილომეტრის დასაფარავად სულ 2 დღე დაჭირდა. კორონალური ნაკადი დედამიწის მაგნიტოსფეროს შეეჯახა და მაგნიტური ქარიშხალი გამოიწვია, ასევე ჩრდილო და სამხრეთ პოლარული ნათება.

 რატომ გრძელდებოდა მზის ახლანდელი მინიმუმი ასე დიდ ხანს, ხსნიან სპეციალისტები ატმოსფეროს კვლევების ნაციონალური ცენტრიდან(NCAR) და მათი კოლეგები კალიფორნიის უნივერსიტეტიდან ლოსანჯელესში(UCLA).

 ე.წ. მზის მინიმუმის დროს ჩვენი მნათობის ზედაპირზე მცირე რაოდენობის ლაქები და პროტუბერანცები წარმოიქმნება. ახალი კვლევის ავტორებმა ივარაუდეს, თუ როგორ შეიძლება იყვნენ დაკავშირებულნი მთლიანი ციკლის და მინიმუმის პარამეტრები მზის შიგნით პლაზმური ნაკადების ცირკულაციაზე – მზის ”კონვეირზე”.

 როგორც წესი, მზის გააქტიურებისა და აქტიურობის შემცირების ციკლი 10,7 წელი გრძელდება. მათგან 23-ე(1755 წლიდან), რომელიც 2008 წლის დეკემბერში დამთავრდა, გაგრძელდა გაცილებით დიდი დროით საშუალოსთან შედარებით(12,6 .წ), თან წარმოქმნა ყველაზე ნაკლები რაოდენობის ლაქები დაკვირვებების 100 წლის განმავლობაში. ახალმა ციკლმა ძალიან გვიან აიღო სტარტი, იყო ძლიერი მინიშნებებიც გააქტიურებისაკენ, თუმცა მნათობი მაინც უცნაურად წყნარი რჩებოდა.

”კონვეირის” მოდელი ახლანდელი გამოკვლევის მიხედვით. მარცხნიდან – წინა(22-ე) მზის ციკლი, მარჯვნივ – ახლანდელი ანომალია 23-ე ციკლში.

 მეცნიერებმა გამოიყენეს რთული კომპიუტერული მოდელირება, რომელიც გვიჩვენებს ურთიერთ დამოკიდებულებას მზის კონვეირის წაგრძელებასა და აქტიური პერიოდის ხანგრძლივობას შორის. გაიზარდა დრო, რომელიც ჭირდება პლაზმას ერთი წრის გასავლელად.

 სხვა მოსაზრებით პროცესი კონვეირის სიგრძით კი არ აიხსნება, არამედ მასში გამავალი პლაზმის სიჩქარის მატებით, პლაზმა რეკორდულად სწრაფად ბოლო ხუთი წლის განმავლობაში მოძრაობდა.

ანთებას ორბიტაზე გაშვებული მზის ობსერვატორია SDO-აკვირდებოდა (ფოტო NASA/SDO/AIA).

 მნათობმა მეცნიერები ბოლო წლების განმავლობაში დაფიქსირებული ყველაზე კაშკაშა და ძლიერი რენტგენული ანთებით “გაახარა”. მოვლენა გახდა მიზეზი ლაპარაკის დაწყებისა პოტენციალურად სასარგებლო პროექტზე ელექტრო ქსელების დაცვის შესახებ, რომელსაც ამერიკის კოსმოსური საგენტო ანვითარებს.

 მზის ანთებების კლასიფიკაციაში არის 5 ძირითადი გრადაცია ზრდადობის მიხედვით, თითოეული ათჯერ მეტია წინაზე: A,B,C,M და X, ყოველ გრადაციას აქვს აგრეთვე თავისი ზუსტი მონაცემი 1 დან 9-მდე. 2010 წლის 6 ნოემბრის ანთებამ მიაღწია M5.4 და წარმოქმნა იონიზაციის ტალღები ატმოსფეროს ზედა ფენებში, რომელთაც დაბალი სიხშირის ტალღების გავრცელების მაჩვენებელი შეცვალეს – იუწყება NASA.

 საბედნიეროდ, მზის ლაქების ჯგუფი, რომელმაც გამოიწვია ეს ანთება, იმყოფებოდა მზის დისკოს კიდესთან, ასე რომ კორონალური ამონაფრქვევი დედამიწას აცდა.

განსაკუთრებული ანთება(ნაჩვენებია პლაზმის ამოფრქვევის მომენტი) გენერირებულ იქნა ლაქების ჯგუფის მიერ ნომრით 1121 (ფოტო NASA/SDO/AIA).

 თუ ხსენებული ლაქების აქტიურობა არ შემცირდება, მაშინ სურპრიზებს უნდა ველოდოთ. მზის ბრუნვის გამო ხსენებული რეგიონი 12-13 ნოემბერს აღმოჩნდება დისკოს ცენტრთან ახლოს. ასეთი განლაგების შემთხვევაში, შემდგომი მძლავრი ანთებები მზიდან პლაზმის ამოფრქვევას გამოიწვევენ და მინიმუმ ძლიერ პოლარულ ნათებებს დედამიწაზე. თუმცა შედეგები უფრო სერიოზულიც შეიძლება იყოს.

 1859 წელს ზოგიერთი სატელეგრაფო სადგურები ხანძარმა მოიცვა. ისინი გაჩნდნენ დენებისგან, რომლებიც წარმოქმნა უძლიერესმა მაგნიტურმა შტორმმა, შტორმი მზეზე მომხდარმა კორონალურმა ამოფრქვევამ გამოიწვია.

 მიყენებული ზიანის მინიმუმამდე დასაყვანად, ნასა ქმნის პროექტს “მზიური ფარი”. ის ეფუძნება სააგენტოთშორისი კომპიუტერული ცენტრის გამოთვლების სიძლიერეს მოდელირების დროს(გოდარდის საფრენოსნო ცენტრი). წარმოების მიზანია – მზის შტორმით გამოწვეული ზარალის წინასწარმეტყველება “ერთეული ტრანსფორმატორის” დონეზე.

მცირე აჟიოტაჟის გამომწვევი ლაქების ჯგუფი 1121 ნაჩვენებია ულტრაიისფერ სპექტრში, მოვლენამდე ერთი დღით ადრე(ფოტოNASA/SOHO).

 თეორიულად მზიური ფარი ასე მუშაობს. ანთება ფიქსირდება თანამგზავრ SOHO-ს და ორი ერთნაირი აპარატი STEREO-ს მიერ. მაშინვე იქმნება დამუხტული ნაწილაკების ნაკადის სამ განზომილებიანი მოდელი. იგი საშუალებას იძლევა გავიგოთ, როდის მოაღწევს გამოსხივება დედამიწამდე(ეს კი 24-48 საათის შემდეგ ხდება).

 დედამიწამდე პლაზმის ნაკადი 30-60 წუთით ადრე თანამგზავრ ACE-ს გაივლის, რომელიც ლაგრანჟის წერტილში იმყოფება დედამიწასა და მზეს შორის. ACE-ედან მიღებული მონაცემებით დაზუსტდება ნაკადის სიჩქარე და სიმკვრივე.

 კომპიუტერული მოდელირების ცენტრი მაშინვე გამოითვლის მაგნიტური ველის და დენის ძალას ატმოსფეროს ზედა ფენებში. ეს ინფორმაცია ოპერეტიულად გადაეცემა ენერგოქსელებს, რათა შტორმის მაქსიმალური მოქმედების დროს გამორთულ იქნას ყველაზე უფრო დაუცველი კვანძები და შეწყდეს ადამიანებისათვის საშიში სამუშაოები.

 ასეთი ტიპის ცრუ განგაში შეიძლება ძალიან ძვირი დაუჯდეს ენერგო კომპანიებს, თუმცა არც ავარიის შედეგები იქნება მცირე. ასე რომ პროგნოზის სიზუსტე ამ შემთხვევაში ძალიან მნიშვნელოვანია.

ენერგიის დიდი შეფერხებები ა.შ.შ-ში, ევროპასა და კანადაში ხდებოდა მეოცე და ამ საუკუნის დასაწყისში(ფოტო NASA/SDO).

 პროექტმა ა.შ.შ-ში უკვე, თითქმის ჩამოყალიბებული სახე მიიღო, თუმცა საინტერესოა ერთი რამ: ასტრონომთა ვარაუდით მზის ლაქები აქტიურობის შემდგომ ციკლებში შემცირდება და შემდეგ საერთოდ გაქრება, მზე კი წლების განმავლობაში წყნარად იქნება.

 მზის ციკლის უჩვეულო განვითარებამ უკვე 11 წლის მერე შესაძლებელია ლაქების სრული გაქრობა გამოიწვიოს, ამასთან ერთად მზის აქტივობის ასეთი მინიმუმი  შეიძლება ათწლეულობით გაგრძელდეს. ასეთია ამერიკის ნაციონალური მზის საკვლევი ობსერვატორიის(NSO) მუშაკთა პროგნოზი.

 ეს ნაშრომი არის რეზულტატი მზის 1500-ზე მეტი ლაქის მაგნიტური ველის მრავალწლიანი გაზომვებისა. 1990 წლის ბოლოდან დღემდე მზის ლაქებში მაგნიტური ველის ინდუქცია 2700 დან 2000 ჰაუსამდე დაეცა. თუ ეს ტენდენცია გაგრძელდა, მაშინ 2021 წლისთვის ველების დაძაბულობა 1500 ჰაუსამდე შემცირდება, ასეთ პირობებში კი ლაქების გაჩენა შეუძლებელია.

 მაგნიტური ველის დაძაბულობის კლების მიზეზი ჯერ ჯერობით დაუდგენელია. აქტივობის ბოლო მინიმუმი, რომლიდანაც მნათობი ახლახან გამოვიდა 26 თვე გაგრძელდა ჩვეული 16-ის მაგივრად. ამ გადახრებს მეცნიერები მზის სიღრმეებში მიმდინარე პროცესებს უკავშირებენ, თუმცა მთლიანი სურათი ჯერ არ არსებობს.

აქტიური პერიოდის „ტიპიური“ ლაქებისაგან განსხვავებით(ფერადი ფოტო) ახალი ლაქები უფრო „ავადმყოფურად“ გამოიყურებიან(შავ-თეთრი ფოტო), ბევრ მათგანს აქვს ძალიან პატარა ნახევარჩრდილი, ზოგს კი საერთოდ არ გააჩნია იგი(ფოტო William Livingston/NSO).

 ამ ნაშრომის ავტორები ამბობენ, რომ მათი პროგნოზი არ არის საბოლოო. თუმცა დაკვირვებათა ექსტრაპოლაცია იმაზე მეტყველებს, რომ ახლანდელ 24-ე ციკლში ლაქების რაოდენობა 2-ჯერ ნაკლები იქნება წინა 23-ესთან განსხვავებით(ის ისედაც ლაქების მცირე რაოდენობით გამოირჩეოდა), 25-ე ციკლში კი ლაქები თითქმის საერთოდ აღარ იქნება. მოვლენათა შემდგომი განვითარება გვიჩვენებს, გამოსწორდება მზე თუ ნამდვილად აქტიურობის ზეხანგრძლივ მინიმუმში გადავა.

 ასეთი რამე ადრეც მომხდარა. ე.წ. მაუნდერის მინიმუმი 1645 დან 1715 წლამდე გაგრძელდა. ლაქების რაოდენობა 1000-ჯერ ნაკლები იყო იმაზე, რამდენიც იმავე წლების განმავლობაში შეიძლებოდა დაგროვებულიყო ჩვენს ეპოქაში.

 მნათობის მაშინდელი დაბალი აქტიურობა მცირე გამყინვარების პერიოდის მიზეზი გახდა. ლოგიკურია ვივარაუდოთ, რომ ანომალურად წყნარი მზე 2020 წლისთვის, თუ პროგნოზი გამართლდება, აუცილებლად იმოქმდებს დედამიწის  კლიმატზე.

Leave a Reply

თქვენი ელფოსტის მისამართი გამოქვეყნებული არ იყო. აუცილებელი ველები მონიშნულია *