მანძილები კოსმოსურ ობიექტებამდე

წითელი წანაცვლება არის მასხივებელი წყაროს სპექტრულ ხაზში შემავალი ტალღების სიგრძის ზრდა(ხაზების წანაცვლება სპექტრის წითელი ნაწილისკენ) ეტალონური გამოსხივების წყაროს სპექტრთან შედარებით. არსებობს ორი მექანიზმი, რომლებიც წითელ წანაცვლებას იწვევენ(ან ორივე ერთად).  წ.წ. გამოწვეული დოპლერის ეფექტით ხდება მაშინ , როცა გამოსხივების წყარო შორდება გამოსხივების მიმღებს, რაც მათ შორის მანძილის ზრდას იწვევს. წ.წ. შეიძლება მოხდეს იმ შემთხვევაშიც თუ მანძილი მოძრავ(სინათლის სიჩქარის მახლობელი სიჩქარით) წყაროსა და მიმღებს შორის არ იცვლება, ამ დროს ხდება დამკვირვებლის მიმართ, წყაროსთან დროის რელატივისტური “შენელება”.

 თუ გამოსხივების წყარო მარცხნივ გადაადგილდება, მაშინ ტალღის სიხშირე იზრდება მარცხნივ, ხოლო მარჯვნივ მცირდება.

 გრავიტაციული წ.წ. ხდება როცა გამოსხივების მიმღები მდებარეობს ნაკლები დაძაბულობის გრავიტაციულ ველში ვიდრე წყარო. ამ ეფექტის კლასიკური ახსნა ფოტონის ენერგიის დაკარგვაში მდგომარეობს, ანუ  გამოსხივების კვანტი, ფოტონი, ენერგიას გრავიტაციული ველის გადალახვაში ხარჯავს. შედეგად გამოსხივების სიხშირე მცირდება, ხოლო ტალღის სიგრძე კი იზრდება. გრავიტაციული წ.წ.-ის მაგალითია მკვრივი ვარსკვლავების- თეთრი ჯუჯების გამოსხივების სპექტრში აღმოჩენილი წანაცვლება.(ვარსკვლავთა უმრავლესობა, მათ შორის ჩვენი მზეც, ამთავრებენ რა ევოლუციას, იქამდე იკუმშებიან, სანამ ელექტრონების წნევა არ გაუწონასწორდება გრავიტაციულს. ამ დროს ვარსკვლავები ასჯერ პატარავდებიან, შეკუმშვისაგან მათი სიმკვრივე მილიონჯერ მეტი ხდება წყლისაზე, ასეთ ვარსკვლავებს თეთრ ჯუჯებს უწოდებენ).
ყველაზე დიდი წ.წ. შეიმჩნევა შორეულ, გალაქტიკის გარეთ მყოფი ობიექტების სპექტრში- გალაქტიკები და კვაზარები(კოსმოლოგიური). აიხსნება, როგორც სამყაროს გაფართოების შედეგი, გაფართოებასთან ერთად გალაქტიკები დიდი სიჩქარით გვშორდებიან. თუ ობიექტი კიარ გშორდება არამედ გვიახლოვდება, მაშინ ადგილი აქვს იისფერ წანაცვლებას, წ.წ.-ის საწინააღმდეგო ეფექტს, ეს ეხება მექანიკურ ბგერებსაც. წ.წ.-ის მაჩვენებელი z-ისა და ობიექტამდე მანძილის r-ის ურთიერთ დამოკიდებულობას ჰაბლის კანონსაც ეძახიან: cz=Hr, სადაც H ჰაბლის მუდმივაა. ჩვეულებრივ ჰაბლის კანონს იყენებენ ჩვენი გალაქტიკის გარეთ არსებულ ობიექტებამდე მანძილის დასადგენად მათი წითელი წანაცვლების მიხედვით. ახლახან აღმოჩენილი უშორესი გალაქტიკის წ.წ.-ის მაჩვენებელი z=10, ანუ იქამდე მანძილი 13 მილიარდ სინათლის წელზე მეტია(სამყაროს ასაკი 13,7 მილიარდი წელია).

 თეთრი სინათლის შემადგენელი ფერების წანაცვლება წითლისკენ. ხილულ დიაპაზონში წითელ ფერს დანარჩენებზე დაბალი სიხშირე და შესაბამისად გრძელი ტალღა აქვს, ანუ მისი ფოტონები უფრო დაბალენერგეტიკულები არიან. ხსენებული ეფექტების გამო სინათლე ..-ას განიცდის და იღებს უფრო დაბალი ენერგიის შესბამის ფერს. იისფერი ლურჯს,ლურჯი მწვანეს,მწვანე ყვითელს, ყვითელი წითელს და ..

 წლიური პარალაქსი, იანგარიშება ჩვეულებრივი ტრიგონომეტრიული ფორმულებით. თუ ცნობილია დედამიწის ორბიტის რადიუსი და ელიფსისაც(რაც უფრო შორსაა ვარსკვლავი მით პატარაა ელიფსის ზომები), რომელსაც ვარსკვლავი ციურ სფეროზე დედამიწის წლიური მოძრაობის დროს შემოწერს მაშინ შესძლებელია ამ ვარსკვლავამდე მანძილის გაგებაც.საბოლოოდ ფორმულა ღებულობს სახეს D = 206265″/p.

 ″ – კუთხური წუთი(′) ან წამი(″) ასტრონომიაში ბრტყელი კუთხეების გრადუსებში გაზომვისთვის გამოიყენება. საათის 60 წუთიან ინტერვალებად დაყოფის ანალოგიურად გრადუსსაც 60 წუთზე ყოფენ(′) , ხოლო წუთს 60 წამზე(″).

 ზოგჯერ კუთხურ წამს(და მისგან წარმოებულ უფრო მცირე ერთეულებს) შეცდომით არკწამებსაც უწოდებენ, რაც ინგლისური სიტყვის arcsecond(რკალური წამი ან წუთი) უბრალო ტრანსლიტერაციას წარმოადგენს.

 ახლო კოსმოსამდე მანძილების დასადგენად იყენებენ აგრეთვე რადიოლოკაციას, ტრიგონომეტრიულ პარალაქსს,ფოტომეტრულ მეთოდს, ცვლადი სიკაშკაშის ვარსკვლავებს(ცეფეიდები), Ia ტიპის ზეახლების ანთებებს, გრავიტაციულ ლინზირებას…

Show Comments Hide Comments

კომენტარის დატოვება

თქვენი ელფოსტის მისამართი გამოქვეყნებული არ იყო. აუცილებელი ველები მონიშნულია *