მაგნეტარი, რომელმაც ბრუნვა გადაიფიქრა

 მაგნეტარები, სამყაროს ძალიან მაღალი სიმკვრივის ობიექტებს წარმოადგენს. დედამიწიდან 10 000 სინათლის წლის მანძილზე მდებარე ერთმა ასეთმა ობიექტმა უეცრად „მუხრუჭს“ დააჭირა და ბრუნვის სიჩქარის მკვეთრი კლება დაიწყო. ამის მიზეზი გამოცანაა, რომლის ამოსახსნელად აუცილებელია უკეთ გავიგოთ ის კანონები, რომელთა მიხედვითაც ატომური ბირთვის სიმკვრივეზე მეტად შეკუმშული მატერია იქცევა. ასეთი მატერიის ლაბორატორიულ პირობებში მიღებას კაცობრიობა ჯერჯერობით ვერ ახერხებს(Pennsylvania State University).

 ნეიტრონული ვარსკვლავი თავისი თვისებებით ყველაზე უფრო ახლოსაა შავ ხვრელთან, თუმცა ხვრელისგან განსხვავებით, მისი პირდაპირი დამზერაა შესაძლბელი. ეს, მასიური ვარსკვლავის ბირთვია, რომელმაც თერმობირთვული საწვავი ამოწურა და საკუთარი მასის დაწოლით ასეთ სიმკვრივემდე შეიკუმშა(კოლაფსი). დარჩენილი მატერია სულ რაღაც 20 კილომეტრის რადიუსშია თავმოყრილი, თუმცა მასით დედამიწას ნახევარმილიონჯერ აჭარბებს. ასეთი მატერიის ჩაის კოვზისოდენა რაოდენობა მილიარდ ტონას იწონის. ამავდროულად, ნეიტრონული ვარსკვლავი ბლენდერის ფრთების სიჩქარით შეიძლება ბრუნავდეს – 43 000 ბრუნი წუთში.

 ობიექტი 1E 2259+586, რომლისკენაც ასტრონომთა ყურადღებაა კონცენტრირებული, ნეიტრონულ ვარსკვლავთა კიდევ უფრო იშვიათი ქვესახეობაა – ის მაგნეტარია. სულ, ორ ათეულზე მცირე რაოდენობის მაგნეტარია ცნობილი. ისინი უძლიერესი მაგნიტური ველით გამოირჩევა – დედამიწისაზე ტრილიონჯერ მეტი. მაგნეტარები მძლავრი გამა-გამოსხივების წყაროებია, რომლითაც დედამიწის ატმოსფეროზე გალაქტიკის შორეული კიდეებიდანაც კი მოქმედებენ.

 აქამდე, ასტრონომები ამჩნევდნენ, რომ ნეიტრონული ვარსკვლავები მკვეთრად უმატებდა ბრუნვის სიჩქარეს(ე.წ. გლითჩი), ხოლო დამუხრუჭების ეფექტი პირველად იქნა დაფიქსირებული(ანტიგლითჩი).

 მაგნეტარი 1E 2259+586, რომელზეც დაკვირვება 2011 წლის ივლისიდან 2012 წლის აპრილამდე გრძელდებოდა, ერთ ბრუნს სტაბილურად 7 წამის განმავლობაში ახდენდა. მისი ბრუნვა ნელა და სტაბილურად მცირდებოდა(ასეც უნდა იყოს, რადგან ნეიტრონული ვარსკვლავი ნელ-ნელა ენერგიას კარგავს). მომდევნო, გეგმით გათვალისწინებული დაკვირვებისას ბრუნვის მკვეთრი შემცირება დაფიქსირდა: პერიოდი 2,2 მემილიონედი წამით გაიზარდა. ამ მომენტამდე ერთი კვირით ადრე მაგნეტარმა მოკლე და ინტენსიური გამა-ანთება წარმოქმნა, რომელიც ორბიტალურმა ობსერვატორია „ფერმიმ“ დააფიქსირა. როგორც ჩანს, ამ 36 მილიწამიანმა გამოსხივებამ გვაუწყა ცვლილებებზე, რომლებმაც 1E 2259+586-ეს „მუხრუჭზე დაჭერა“ აიძულა. შემდგომმა კვლევებმა ამ დამუხრუჭების ზრდის ტენდენცია გამოავლინა.

 „ანტიგლიჩის“ აღმოჩენამდე მეცნიერები ნეიტრონულ ვარსკვლავებს წარმოიდგენდნენ, როგორც ქერქისა და შიგა ნაწილებისგან შემდგარ ობიექტს, რომელიც ზედენადი ნეიტრონული სითხითაა სავსე. ნეიტრონული ვარსკვლავის ზედაპირი, აჩქარებს რა ელემენტარულ ნაწილაკებს, თავისი ზემძლავრი მაგნიტური ველის ხარჯზე, თანდათანობით ენერგიას უნდა კარგავდეს. თუმცა მის შიგნით არსებული სითხე ამ შენელებას ეწინააღმდეგება. ეს ყველაფეწრი კი ზედაპირული ქერქის დაძაბულობებს იწვევს, რომლის გამოც იგი იბზარება, რასაც გამა-ანთება და სითხის მხრიდან მოქმედი ამაჩქარებელი „ბიძგი“ ერთვის თან(გლიჩი).

 ეს მოდელი „ანტიგლიჩს“ და მის წინამორბედ გამა-ანთბას ვერანაირად ხსნის. მეცნიერებს იმ თეორიების დახვეწა მოუწევთ, რომლებიც ისეთი ზემკვრივი მატერიისგან შემდგარ ობიექტებს აღწერს, როგორებიც მაგნეტარები, სხვა ნეიტრონული ვარსკვლავები და შავი ხვრელებია.

 

 

Leave a Reply

თქვენი ელფოსტის მისამართი გამოქვეყნებული არ იყო. აუცილებელი ველები მონიშნულია *