კომეტებზე მონადირენი

 ნადირობა კომეტებზე: ეფექტური მისიების “გამომწვევი გეგმები”.

 უკვე 30 წელია, რაც ნასა და ზოგიერთი სხვა კოსმოსური სააგენტოები  კომეტებზე ნადირობას აწარმოებენ. ეს არ არის უბრალო შეჯიბრი კოსმოსური რეკორდებისთვის, არამედ სერიოზული კვლევითი პროგრამაა. კომეტები და ასტეროიდები – არიან შორეული წარსულის ცოცხალი მოწმეები, წარსულის, როცა ჩამოყალიბდა მზე და მისი პლანეტარული სისტემა. ამიტომ კომეტების შესწავლას შეუძლია ნათელი მოჰფინოს ჩვენი პლანეტარული სისტემის ბევრ საიდუმლოს.
 მაგალითად, ერთ-ერთი თეორია ამტკიცებს, რომ წყალი, დედამიწაზე ჩამოვარდნილმა კომეტებმა შემოიტანეს, წყლის გარეშე კი სიცოცხლე ვერ გაჩნდებოდა.სხვა თეორია კი თვლის, რომ თვითონ კომეტებმა შემოიტანეს დედამიწაზე “სიცოცხლის მარცვლები”. ეს თუ ასეა, რატომ არ განმეორდნენ პროცესები იგივე ნაირად, მაგალითად მარსზე? როგორაა საქმე სხვა პლანეტარულ სისტემებში, სხვა ვარსკვლავებთან? და ასე შემდეგ.
  1987 წლის აგვისტოში ნასამ და ევროპის კოსმოსურმა სააგენტომ(ESA) გაუშვა პირველი კოსმოსური კვლევითი ხომალდი, რომელიც უნდა დაწეოდა კომეტას. ეს იყო “მზისა და დედამიწის საერთაშორისო მკვლევარი”, რომელიც 1982 წელს, თავისი ამოცანის შესრულების შემდეგ, გადამისამართებულ იქნა სხვა ამოცანაზე, ამიტომაც მიიღო ახალი სახელი(International Cometary Explorer). მისი შემდგომი ბედი ძალიან საინტერესოდ განვითარდა. იმავე წლის 1 სექტემბერს ბრძანებით დედამიწიდან ხომალდი მზის მახლობელი ორბიტიდან გადაყვანილ იქნა მთვარის ორბიტაზე, რომელზეც ის 15 თვის განმავლობაში მოძრაობდა. ამ დროის განმავლობაში ხომალდი რეკორდულად ახლოს მიუახლოვდა მთვარეს – 119,4 კმ. 1983 წლის დეკემბერში ის აკურატულად გადაიყვანეს სხვა, მზის მახლობელ ორბიტაზე, ამ ორბიტაზე მოძრაობასთან ერთად აპარატს უნდა გაეფრინა ახლოს კომეტა ჯაკობინი-ცინერთან, რომელიც ზუსტად ამ დროს უახლოვდებოდა მზეს. 1985 წლის 11 სექტემბერს ხომალდმა კომეტის კუდში გაიარა და მოახდინა ნაწილაკების და ელ.მაგნიტური ველების თვისებების გაზომვები. შემდეგი წლის მარტში უკვე სხვა ციური სხეულის, ჰალეის კომეტის კუდში გაიარა, თუმცა ბირთვიდან ძალიან შორს. ყველაფერი ამით რა თქმა უნდა არ დამთავრებულა. 5 წლის მერე, 1991 წელს, ნასამ გადაამისამართა აპარატის მოწყობილობა მესამე დავალებაზე – მზის გვირგვინის შესწავლაზე. მხოლოდ 1997 წელს მიეცა ხომალდს დამსახურებული “შვებულება”: ყველა მისი მოწყობილობა გადაყვანილ იქნა “ძილის” რეჟიმში. ამ დროს იგი დატოვეს მზის მახლობელ ორბიტაზე, რათა 2014 წელს, დედამიწასთან მაქსიმალურად მიახლოების დროს აპარატი დედამიწაზე დაებრუნებინათ და მიეჩინათ სამუდამო მოსასვენებელი სმიტსონის მუზეუმში, ვაშინგტონში. თუმცა 10 წლის მერე ნასამ ახალი გეგმა შეიმუშავა: გამოეყენებინა ეს მრავალ ნაცადი ხომელდი სხვა ორი კომეტის გამოსაკვლევად, რომლებიც დედამიწას 2017 და 2018 წელს მოუახლოვდებიან, და ხომალდი “გაღვიძებულ” იქნა. 2008 წლის სექტემბერში ნასამ წარმატებულად გაააქტიურა აპარატის 12 მოწყობილობა 13-დან და აღმოაჩინა, რომ მასზე კიდევ არის საწვავის საკმაო რაოდენობა ისეთი სიჩქარის მისანიჭებლად, რომელიც საჭირო იყო ახალი მისიის შესასრულებლად. ასე რომ ლეგენდარული ვეტერანი ისევ კომეტებთან შეხვედრის მოლოდინშია, თუმცა ეს დავალება მას სახლში 2040 წლისთვის დაბრუნებად დაუჯდა. შემთხვევით არ შეარქვეს მას ნასაში “აუღიარებელი გმირი”.
  დაუბრუნდეთ 1986 წელს, როცა “კომეტების მკვლევარმა” ჰალეის კომეტის კუდში გაიარა. ამ კვლევაში იგი მარტო არ იყო. მასთან ერთად იმავე კომეტას უახლოვდებოდა კიდევ ხუთი კოსმოსური ხომალდი: ევროპული “ჯოტო”, საბჭოთა-ფრანგული “ვეგა1” და “ვეგა2”, რომლებიც გადაერთნენ კომეტის კვლევაზე, ვენერაზე ზონდების ჩაშვების მერე. იაპონური “სუისეი” და “საკიგაკე”; ამას გარდა, დაკვირვებები მიმდინარეობდა ხომალდ “პიონერიდანაც”, რომელიც ვენერას ორბიტაზე იმყოფებოდა. გადაწყდა, რომ იაპონური აპარატები და “კომეტების მკვლევარი” დაკვირვებას მოახდენდნენ შორიდან, “ვეგები” გამოავლენდნენ კომეტის ბირთვს და ზუსტად მისკენ მიმართავენ “ჯოტოს”, მაქსიმალური მიახლოებისთვის.
 რას შეიძლება გავდეს კომეტის ბირთვი? ისინი მზის სისტემის პირველადი ნივთიერებისაგან წარმოიქმნებიან და ჭუჭყიან აისბერგს გვანან. ტელესკოპებით დედამიწიდან დაკვირვებით კომეტის მხოლოდ მტვრისა და გაზის ნაკადებისაგან შემდგარი ორმაგი კუდისა და კომის გარჩევა შეიძლება. 1986 წელს ევროპული კოსმოსური თანამგზავრი “ჯოტო” იყო ერთ-ერთი იმ აპარატებიდან, რომლებიც მიუახლოვდნენ ჰალეის კომეტას მზესთან ახლოს მოძრაობის დროს. ჯოტოდან დაკვირვებით მოხერხდა ბირთვის გამოსახულების მიღება, რომელიც კარტოფილს გავს და 15 კილომეტრამდეა ზომებში. კარგად ჩანს ზედაპირის უსწორმასწორობები და ამოტყორცნილი გაზები. ჰალეის კომეტა 76 წელიწადში ერთხელ ბრუნდება მზის სისტემის შიდა ნაწილში, უახლოვდება მზეს და აორთქლების შედეგად 6 მეტრამდე იკლებს სისქეში. ეს ფენა ორბიტის გასწვრივ იფანტება და იწვევს ცნობილ მეტეორიტულ წვიმებს-ორიონიდებს ოქტომბერში და ეტა აკვარიდებს მაისში.
 ამ ხომალდმა მიიღო მთავარი დავალება. სახელი “ჯოტო” ცნობილი იტალიელი მხატვარის პატივსაცემად დაერქვა, რომელმაც პირველად, ჰალეიზე გაცილებით ადრე, ჯერ კიდევ 1301 წელს შეამჩნია და დახატა ეს კომეტა სურათზე, ბეთლემის ვარსკვლავის სახით. “ჯოტოს” ნამდვილად მოუხდა კომეტის ბირთვთან მიახლოება 600 კილომეტრის მანძილზე, არა მარტო მიუახლოვდა, გადარჩა კიდეც, მეცნიერთა გასაკვირად. მცირე და მსხვილი ნაწილაკები, კომეტის ბირთვის გარშემო, განუწყვეტლად ეხლებოდნენ ხომალდს. ერთმა შეჯახებამ კი იგი ისე დაატრიალა, რომ ანტენამ დედამიწისკენ ორიენტაცია დაკარგა, მისი ყველა მოწყობილობა კი დაუცველი აღმოჩნდა. 32 წუთის შემდეგ აპარატმა ავტომატურ რეჟიმში შეძლო საწყისი მდგომარეობის მიღება და მონაცემების შეგროვება. შემდგომმა დარტყმებმა მწყობრიდან გამოიყვანა მისი ფოტოკამერა, თუმცა აქაც გაუმართლა: დარტყმა მას შემდეგ მოხდა, რაც კამერამ ისტორიაში პირველად კომეტის ბირთვის ფერადი სურათები გადაიღო.

 ჰალეის კომეტაზე ნადირობამ მნიშვნელოვანი შედეგი გამოიღო. გაირკვა ზომები – 15/7/10-ზე კილომეტრი, ასაკი – დაახლოებით 4,5 მილიარდი წელი, ქიმიური შემადგენლობა – გაყინული წყალი,ნახშირბადი,ჟანგბადი,ამიაკი,მეთანი,რკინა,ნატრიუმი. ნივთიერებათა თანაფარდობა ისეთივეა, როგორც მზეზე, ფორებიანი ზედაპირი, დაფარული იმავე სიმკვრივის მტვრით, როგორი სიმკვრივეც სიგარეტის კვამლს აქვს, მასით 40 მილიგრამამდე, თუმცა ნაწილაკი, რომელმაც “ჯოტო” დააბზრიალა უფრო დიდი იყო – 0,1 დან 1 გრამამდე. ამით “ჯოტოს” სამსახური არ დასრულებულა: ის გადაყვანილ იქნა ტრაექტორიაზე დედამიწასთან ახლოს, ხოლო 1990 წელს მისი მოწყობილობა ისევ ჩაირთო და გადამისამართდა კომეტა გრიგ-სკელერუპთან შესახვედრად, შეხვედრა 1992 წლის ივლისში შედგა. ამ შეხვედრის დროს “ჯოტომ” თავისივე რეკორდი მოხსნა, გაიარა რა კომეტის ბირთვთან 200 კილომეტრის მანძილზე. მიღებული მონაცემებით მოხდა ხნიერი ჰალეისა და ახალგაზრდა გრიგ-სკელერუპის კომეტების შედარება. ამის მერე “ჯოტო” ისევ წინანდელ ტრაექტორიაზე დააბრუნეს, ის ახლა “ძილის” რეჟიმში იმყოფება – კიდევ ერთი “აუღიარებელი გმირი”.
 2002 წელს ნასამ კიდევ ერთი კომეტის მკვლევარი გაუშვა, სახელად Contour(Comet Nucleus Tour), რომელიც მიმდევრობით უნდა მიახლოებოდა ორ სხვა და სხვა კომეტას კიდევ უფრო ახლო მანძილზე(100-150 კმ.), ამჯერად მისიას არ გაუმართლა: აპარატის მოწყობილობა კავშირზე აღარ გამოვიდა გაფრენიდან 6 კვირის მერე. ეს ჩავარდნა მალევე გადაფარა 2004 წლის მოვლენებმა, როცა ხომალდი Stardust(ვარსკვლავური მტვერი) კომეტა ვილდ-2-ის ბირთვს 240 კილომეტრის მანძილზე მიუახლოვდა, შეაგროვა სხვა და სხვა სახის ნაწილაკებისა და კოსმოსური მტვრის ნიმუშები სპეციალურ კაფსულაში, რომელიც კოლოსალური სიჩქარით ფრენის მიუხედავად(40 000 კმ/სთ !!!)წარმატებით დაეშვა დედამიწაზე წინასწარ დაგეგმილ ადგილზე – იუტას შტატის უდაბნოში; თვითონ ხომალდმა კი ახალი დავალება მიიღო – 2011 წლის თებერვალში აპარატი კომეტა ტემპლ -1-ს შეხვდება, მიუახლოვდება ბირთვს და გადაიღებს ფოტოებს.
ამ მისიამ მიიღო მოკლე სახელი NExT, New Exploration of Tempel-1, რაც ტემპლ1-ის ხელახალ შესწავლას ნიშნავს, რადგან ნახევარი წლით ადრე აღნიშნულ კომეტას სხვა მისია იკვლევდა –  Deep Impact(ღრმა დარტყმა). ეს ხომალდი გაუშვეს 2005 წლის 12 იანვარს და უკვე ნახევარ წელიწადში, მოძრაობდა რა 23 კმ/წმ-ში სიჩქარით, დაეწია და მიუახლოვდა სამიზნეს. რობოტს თან ჰქონდა მოხსნადი, წაკვეთილი კონუსის ფორმის 400 კილოგრამიანი სპილენძის სხმული. მასში ჩამონტაჟებული იყო კურსის მაკორექტირებელი და ფოტოკამერა, რომელიც უწყვეტად იღებდა კომეტის ბირთვს, სანამ მოხდებოდა შეჯახება. ფოტოები კი უკან რობოტს გადმოეცემოდა(გადაღება შეჯახებამდე 3 წამით ადრე შეწყდა).

                 Deep Impact.                                  შეჯახების მომენტი.
გააკეთა რა სამი მანევრი, დასარტყამი მოწყობილობა განთავსდა კომეტის წინ, ზუსტად მის გასავლელ გზაზე, და 4 ივლისის დილას ისინი ერთმანეთს შეეჯახნენ. დარტყმის ძალა 5 ტონა დინამიტის აფეთქების ტოლფასი იყო, კომეტა 6-ჯერ მეტი სინათლით აელვარდა, ვიდრე აქამდე იყო. დარტყმამ კომეტის ბირთვში წარმოქმნა კრატერი, 100 მ. დიამეტრითა და 30 მ. სიღრმით. გამოიტყორცნა 5000 ტონა ნივთიერება, რომელშიც, მეცნიერთა მოლოდინის მიუხედავად, უფრო მეტი მტვერი აღმოჩნდა, ვიდრე ყინული. ეს ნივთიერება ნავარაუდევთან შედარებით მეტად იყო დაქუცმაცებული, უფრო პუდრა, ვიდრე მტვერი. საინტერესოა მისი შემადგენლობაც – მაგალითად, თიხა და კარბონატები, რომელთა ჩამოყალიბება წყლის გარეშე არ ხდება. კომეტის ბირთვის აღნაგობაც სრული მოულოდნელობა იყო, მისი 75% სიცარიელეს უკავია, თუმცა ბირთვის სიმტკიცემ მაინც გაუძლო შეჯახებას და არ დაიშალა.

როზეტა.
churiumov axlodan
კომეტა ჩურიუმოვ-გერასიმენკო. 2014 წ. აგვისტო(“როზეტა”,ESA).

 სამწუხაროდ ჩინელებმა დააგვიანეს. იმ მომენტისთვის, როცა მათ თავიანთ “გამომწვევ” გეგმაზე გამოაცხადეს, ევროპის კოსმოსური სააგენტოს ხომალდი, განკუთვნილი სწორედ ასეთი მისიისათვის უკვე კოსმოსში იყო; უფრო მეტიც, ზუსტად მან გადაიღო კომეტა ტემპლ1 ე.წ. “ღრმა შეჯახებისთანავე”. ეს ხომალდი არის “როზეტა”, უკვე 10 წელია რაც ის კომეტა ჩურუმოვ-გერასიმენკოსკენ გაემართა, რომლის გაყინულ ბირთვზეც 2014 წელს საკვლევი ზონდი უნდა ჩაუშვას.

One comment

Leave a Reply

თქვენი ელფოსტის მისამართი გამოქვეყნებული არ იყო. აუცილებელი ველები მონიშნულია *