ნეიტრონული ვარსკვლავის მასის ზედა ზღვარი

განახლდა: 23/11/2020

 1960-იანი წლებიდან დაწყებული, ნეიტრონული ვარსკვლავების აღმოჩენის მერე (პულსარი PSR J1921+2153, იგივე პატარა მწვანე კაცუნები, რადგან მისი მუდმივი პულსაცია არამიწიერი ცივილიზაციისგან გამოგზავნილი სიგნალები ეგონათ), ასტროფიზიკოსები ცდილობენ გაარკვიონ, რამდენად მასიური შეიძლება იყოს ეს ეგზოტიკური კოსმოსური ობიექტი. შავი ხვრელისგან განსხვავებით, ნეიტრონულ ვარსკვლავს არ შეუძლია მასის მატება ახლოს მდებარე მატერიის ხარჯზე. გოეთეს (ფრანკფურტი, გერმანია) უნივერსიტეტის მეცნიერებმა, ნეიტრონული ვარსკვლავების მასის ზედა ზღვრის ზუსტი მნიშვნელობა გამოითვალეს – 2,16 მზის მასა (ოპენჰაიმერ-ვოლკოვის ზღვარი).

 ოპენჰაიმერ-ვოლკოვის ზღვარი არის არამბრუნავი ნეიტრონული ვარსკვლავის მასის ზედა ზღვარი, შავ ხვრელად კოლაფსირებასთან ახლოს. თუ ნეიტრონული ვარსკვლავის მასა ამ მნიშვნელობაზე ნაკლებია, დეგენერირებული ნეიტრონული აირის წნევას შეუძლია კომპენსირება გაუწიოს გრავიტაციის ძალას. ოპენჰაიმერ (აშშ) – ვოლკოვის (კანადა) ზღვარი ასევე წარმოადგენს ვარსკვლავის ევოლუციის დროს წარმოქმნილი შავი ხვრელების მასის ქვედა ზღვარს.

 გრავიტაციულ-ტალღურმა ასტრონომიამ მნიშვნელოვნად დახვეწა ოპენჰაიმერ-ვოლკოვის ზღვარი: GW170817 მოვლენის (ნეიტრონული ვარსკვლავის შერწყმა) ანალიზზე დაყრდნობით, არამბრუნავი ნეიტრონული ვარსკვლავისთვის ის 2,01-დან 2,16 მზის მასამდე დიაპაზონშია. სწრაფად მბრუნავი ნეიტრონული ვარსკვლავის მასა შეიძლება ამ მნიშვნელობას დაახლოებით 20%-ით აღემატებოდეს.

 გრავიტაციული მოვლენა GW190814 – შეჯახება 22,2– 4,3 მზის მასის მქონე შავ ხვრელსა და 2,50–2,67 მზის მასის მქონე „უცნობ ობიექტს“ შორის. LIGO – VIRGO პროექტზე მომუშავე მეცნიერების თქმით, „ჩვენ არ ვიცით, ეს ობიექტი ყველაზე მძიმე ნეიტრონული ვარსკვლავია თუ ყველაზე მსუბუქი, მაგრამ ნებისმიერ შემთხვევაში, ეს რეკორდია“.

 ორი მზის მასაზე მეტი მასითა და საშუალო რადიუსით 12 კილომეტრი, ნეიტრონული ვარსკვლავები სამყაროს ყველაზე მკვრივი ობიექტებია, შავი ხვრელისთვის შესადარი გრავიტაციული ველით. ნეიტრონული ვარსკვლავების უმრავლესობას 1,4 მზის მასა აქვს, თუმცა აღმოჩენილია გაცილებით მასიურებიც, მაგალითად, მზეზე 2,01-ჯერ მასიური პულსარი PSR J0348+0432.

დეგენერირებული გაზი – ეს არის გაზი, რომლის თვისებებზეც კვანტური მექანიკის ეფექტები არსებით გავლენას ახდენს, რაც მისი ნაწილაკების განუყოფლობისა და იდენტურობითაა გამოწვეული. ფერმიონების შემთხვევაში მოქმედებს პაულის გამორიცხვის პრინციპი – ორ ერთნაირ ნაწილაკს ერთსა და იმავე კვანტურ მდგომარეობაში ყოფნა არ შეუძლია. ასეთი გაზის წარმოქმნის ერთ-ერთი გზა ნივთიერების უკიდურესი შეკუმშვაა, რაც ვარსკვლავის მასის მქონე ობიექტებში ხდება, როცა პროტონები და ელექტრონები ნეიტრონებად იპრესება (ე.წ. ნეიტრონიზაცია). შემდგომ შეკუმშვას კი გადაგვარებული ნეიტრონების წნევა და ბირთვული განზიდვა აჩერებს.

 არსებული თეორიის მიხედვით, უზარმაზარი მასისა და სიმკვრივის ხარჯზე, გარკვეული ზღვრის მიღწევის მერე, ნეიტრონული ვარსკვლავი მეტად უნდა შეიკუმშოს და შავ ხვრელად გადაიქცეს. ამის ”გამშვებ მექანიზმად” ერთი ზედმეტი ნეიტრონის მიმატებაც კი საკმარისი უნდა იყოს, ნაწილაკის მიზერული მასის მიუხედავად.

 ნეიტრონული ვარსკვლავები იმდენად ჰგავს ერთმანეთს, რომ ზოგიერთი მათი მახასიათებლი მუდმივი სიდიდეებით (კონსტანტებით) შეიძლება გამოისახოს. მეცნიერებმა ეს თეორიული დაშვება ორი ნეიტრონული ვარსკვლავის შერწყმის შედეგად გაჩენილი გრავიტაციული ტალღებისა და თანმდევი ელექტრომაგნიტური გამოსხივების მონაცემებთან გააერთიანეს. ალბათ გახსოვთ, რომ ეს მოვლენა გრავიტაციული ტალღების ობსერვატორიამ – LIGO, გასულ წელს დაარეგისტრირა (გალაქტიკა NGC 4993: ისტორიული აფეთქების სახლი; თუ LIGO ნეიტრონული ვარსკვლავების შერწყმასაც დაარეგისტრირებს…).

 საკმაო სიზუსტის რეალური მონაცემების მიღებამ გამოთვლის პროცესი გააიოლა, რიგი თეორიული მოდელების გამოყენებისგან განთავისუფლებით, რომლებითაც სამყაროს ყველაზე უფრო მკვრივი მატერიის თვისებები და ქცევა აღიწერება. ვარსკვლავების წიაღში (სხვადასხვა სიღრმეზე) არსებული მატერიის შემადგენელზე ინფრომაციის მოსაპოვებლად სწორედ ამ მოდელებს იყენებენ.

 ჩინელმა ასტრონომებმა ერთ-ერთი ყველაზე მასიური ნეიტრონული ვარსკვლავობის კანდიდატი  აღმოაჩინეს

 ჩინელმა ასტრონომებმა ორმაგ სისტემა J0008+0128-ში წითელი გიგანტის (დაახლოებით 1,67 მზის მასა) გვერდით აღმოაჩინეს უხილავი კომპანიონი, რომლის სავარაუდო მასა 1,8–2,8 მზის მასას შეადგენს. ტელეკოპების LAMOST, APOGEE-სა და Gaia-ს მონაცემებში ხილული ვარსკვლავის მოძრაობის ცვლილებები დაფიქსირდა – 1218-დღიანი (~3,3-წლიანი) პერიოდულობით. ბრუნვის საერთო მასათა ცენტის გარშემო ისინი თითქმის წრიულ (ექსცენტრიულობა 0,09) ორბიტაზე მოძრაობენ.

 განსაკუთრებით საინტერესოა სავარაუდო ნეიტრონული ვარსკვლავის მასა. როგორც წესი, ასეთი ობიექტები დაახლოებით 1,4 მზის მასისაა, შეკუმშული დაახლოებით 20 კილომეტრის დიამეტრის სფეროდ. ყველაზე მასიური ცნობილი ნეიტრონული ვარსკვლავები უახლოვდებიან იმ ზღვარს, რომლის მიღმაც გრავიტაციამ შეიძლება გამოიწვიოს მათი გადაქცევა (კოლაფსი) შავ ხვრელად. დაახლოებით 2,5-დან 5-მდე მზის მასის დიაპაზონი, ტრადიციულად, კომპაქტური ობიექტების შედარებით იშვიათ დიაპაზონად ითვლება.

 მაღალი სიზუსტის სპექტრული დაკვირვებებით მეორე ვარსკვლავური კომპონენტიდან მომავალი სინათლე ვერ გამოავლინდა. ეს კომპაქტური ობიექტის არსებობაზე მიუთითებს, თუმცა მისი ბუნება ჯერ კიდევ ბოლომდე დადგენილი არ არის. მასიური ნეიტრონული ვარსკვლავის გარდა, მკვლევარები განიხილავენ უჩვეულოდ კაშკაშა შავი ხვრელის ან წითელი გიგანტის გარშემო მოძრავი კომპაქტური ობიექტების მჭიდრო წყვილის შესაძლებლობას.

 სისტემის წარმოშობის ასახსნელად მეცნიერებმა ორმაგი ვარსკვლავების ევოლუციის დაახლოებით 300 ათასი კომპიუტერული სიმულაცია ჩაატარეს. არცერთ მათგანს ერთდროულად არ გაუმეორებია დამზერილი კომპონენტების მასები, მათ შორის არსებული დიდი მანძილი და თითქმის წრიული ორბიტა. ჩვეულებრივ, ზეახლის აფეთქებას შეუძლია ორმაგი სისტემის ორბიტა შესამჩნევად შეცვალოს, ამიტომ მისი დაბალი ექსცენტრიულობა დამატებით კითხვებს აჩენს.

 ერთ-ერთი შესაძლო ახსნა ის არის, რომ თავდაპირველად სისტემა სამი ვარსკვლავისგან შედგებოდა, რომელთაგან ორი კომპაქტური ობიექტი შემდგომში ერთმანეთს შეერწყა. კიდევ ერთი ჰიპოთეზის მიხედვით, ზეახლის აფეთქებისთანავე მასიური ნეიტრონული ვარსკვლავი წარმოიქმნა. ამ სცენარების შემოწმება დამატებით დაკვირვებებსა და უხილავი თანამგზავრის მასის უფრო ზუსტ გაზომვებს მოითხოვს (ნეიტრონული ვარსკვლავების დიდი გაერთიანება; ზეახალი ვარსკვლავი; კვარკული ვარსკვლავები).

Leave a Reply

თქვენი ელფოსტის მისამართი გამოქვეყნებული არ იყო. აუცილებელი ველები მონიშნულია *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.