Posted by განახლდა: 01/07/2026
ვერა რუბინის სახელობის ობსერვატორიამ ოფიციალურად დაიწყო „კოსმოსური სივრცისა და დროის კვლევის“ (LSST) პროგრამის განხორციელება — ეს არის ათწლიანი მასშტაბური პროექტი, რომლის ფარგლებშიც სამხრეთის ცის სისტემატური რუკაზე დატანა უპრეცედენტო სიხშირითა და სიღრმით განხორციელდება. ჩილეში მდებარე ობსერვატორია ცის ერთსა და იმავე უბნებს ყოველ რამდენიმე ღამეში დაუბრუნდება, რითაც სამყაროს ევოლუციის ერთგვარ „ფილმს“ შექმნის. ძირითადი სამეცნიერო პროგრამის დაწყება 2026 წლის 30 ივნისს გამოცხადდა, სისტემების ტესტირების, კალიბრაციისა და პირველი საცდელი გამოსახულებების მიღების შემდეგ. ახლა ობსერვატორია სრულად გადავიდა სამუშაოს სამეცნიერო ფაზაზე, რომლის მიზანია ცვალებადი ვარსკვლავების, ზეახლების, ასტეროიდების, კომეტების, შორეული გალაქტიკებისა და სხვა ისეთი დროებითი ასტრონომიული მოვლენების შესწავლა, რომლებიც ელვარებას ან მდებარეობას იცვლიან.
ვერა რუბინი (1928–2016) იყო ამერიკელი ასტრონომი, რომელმაც ფუნდამენტური ცვლილება მოახდინა სამყაროს ჩვენეულ აღქმაში. მისი მთავარი დამსახურებაა ბნელი მატერიის არსებობის დადასტურება. 1970-იან წლებში, გალაქტიკების ბრუნვის სიჩქარეზე დაკვირვებისას, მან შენიშნა, რომ ვარსკვლავები გალაქტიკების კიდეებთან ისეთივე სწრაფად მოძრაობდნენ, როგორც ცენტრთან ახლოს. ეს ეწინააღმდეგებოდა ნიუტონის ფიზიკის კანონებს, თუკი გალაქტიკაში მხოლოდ ხილული მატერია იქნებოდა. რუბინმა დაასკვნა, რომ გალაქტიკებს გარს აკრავს უხილავი, მასიური ნივთიერება — ბნელი მატერია, რომელიც მათ მთლიანობას უზრუნველყოფს (მოუხელთებელი ბნელი მატერია).
გარდა მეცნიერული აღმოჩენებისა, ის იყო ქალთა უფლებების აქტიური დამცველი მეცნიერებაში და იბრძოდა იმისთვის, რომ ქალებს ჰქონოდათ თანაბარი წვდომა ობსერვატორიებსა და კვლევით რესურსებზე. სწორედ მის პატივსაცემად ეწოდა სახელი ჩილეში მდებარე ახალ, ულტრათანამედროვე ობსერვატორიას.
სისტემის საფუძველს მსოფლიოში ყველაზე დიდი ციფრული ასტრონომიული კამერა წარმოადგენს, რომლის გარჩევადობაც 3200 მეგაპიქსელია. მას შეუძლია ყოველ 40 წამში ახალი დეტალური გამოსახულება გადაიღოს. ერთ ღამეში ობსერვატორია დაახლოებით 10 ტერაბაიტ მონაცემს და 7 მილიონამდე ავტომატურ შეტყობინებას დააგენერირებს ცაში აღმოჩენილი ცვლილებების შესახებ, რომლებსაც შემდეგ მთელი მსოფლიოს მეცნიერები გააანალიზებენ. პროექტის მთავარი თავისებურება არა ცალკეული სურათები, არამედ მათი მუდმივი განმეორებადობაა. სამხრეთის ცის თითოეული უბანი კვლევის მთელი პერიოდის განმავლობაში დაახლოებით 800-ჯერ დაკვირვების ქვეშ იქნება, რაც იშვიათი და ნელა მიმდინარე პროცესების დაფიქსირების საშუალებას მოგვცემს. შედეგად, შეიქმნება მონაცემთა უზარმაზარი ბაზა, რომელიც მილიარდობით ობიექტს და ტრილიონობით გაზომვას მოიცავს.
მიღებული მონაცემები გამოყენებული იქნება გალაქტიკების ევოლუციის, ბნელი მატერიის განაწილებისა და ბნელი ენერგიის გავლენის შესასწავლად სამყაროს აჩქარებულ გაფართოებაზე. ასევე, პროექტი გახდება მრავალარხიანი დაკვირვებების მთავარი ასტრონომიული ინსტრუმენტი, რაც საშუალებას მისცემს სწრაფად გადასცეს სიგნალები უეცარი კოსმოსური მოვლენების შესახებ მსოფლიოს სხვა ობსერვატორიებს. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა მზის სისტემის კვლევას. ობსერვატორია ყოველ ღამე დაახლოებით ათასამდე გამოსახულებას დააფიქსირებს, რაც მილიონობით ასტეროიდისა და კომეტის აღმოჩენის საშუალებას მოგვცემს, მათ შორის დედამიწის ახლოს მყოფი ობიექტებისა და ნეპტუნის ორბიტის იქით არსებული სხეულების. საცდელ პერიოდშიც კი, ერთნახევარ თვეში, 11 000-ზე მეტი ახალი ასტეროიდი აღმოაჩინეს. ათწლიანი პროგრამის დასრულების შემდეგ, ობსერვატორია მეცნიერების ისტორიაში შექმნის ცის ყველაზე სრულყოფილ დინამიკურ რუკას, რომელიც ასახავს არა მხოლოდ ობიექტების მდებარეობას, არამედ მათ ცვლილებებს დროში.