Posted by განახლდა: 18/09/2026
1949 წელს, პირველად გამოქვეყნებულ „ავტობიოგრაფიულ ჩანაწერებში“ აინშტაინი იხსენებდა: „ჯერ კიდევ საკმაოდ ახალგაზრდა, მაგრამ ნაადრევად ჩამოყალიბებულმა ადამიანმა მკაფიოდ გავაცნობიერე იმ იმედებისა და მისწრაფებების ამაოება, რომლებიც ადამიანთა უმეტესობას მთელი ცხოვრების განმავლობაში წინ მიაქანებს და მოსვენების საშუალებას არ აძლევს. მალე ისიც დავინახე, თუ რამდენად სასტიკი იყო ეს რბოლა, რომელიც, თუმცა იმ დროს უფრო გულმოდგინედ, ვიდრე დღეს, თვალთმაქცობითა და ლამაზი სიტყვებით იყო შენიღბული. თითოეული ადამიანი იძულებული იყო, ამ რბოლაში საკუთარი კუჭის დასაკმაყოფილებლად მონაწილეობა მიეღო. ამგვარ მონაწილეობას შეეძლო მხოლოდ კუჭის დაკმაყოფილება, მაგრამ არავითარ შემთხვევაში — ადამიანის, როგორც მოაზროვნე და მგრძნობიარე არსების, მოთხოვნილებებისა. აქედან გამოსავალს, უპირველეს ყოვლისა, რელიგია გვთავაზობდა, რომელსაც ყველა ბავშვს აღზრდის ტრადიციული სისტემა უნერგავს. სწორედ ამ გზით მივედი მეც, მიუხედავად იმისა, რომ სრულიად არარელიგიური (ებრაელი) მშობლების შვილი ვიყავი, ღრმა რელიგიურობამდე, რომელიც, თუმცა, უკვე თორმეტი წლის ასაკში მკვეთრად შეწყდა“.
რუდოლფ კაიზერი ამას ბუნების საოცრებისადმი ალბერტის დამოკიდებულების შესახებ მნიშვნელოვან დეტალებსაც უმატებს: „რელიგიური მოწიწებით გრძნობდა იგი მის არსებობას და ამას ღმერთის სიდიადის გამოვლინებად აღიქვამდა… ამგვარად, ბიჭმა რელიგიური ცნობიერების არსს მიაგნო, რასაც, თუმცა, როგორც ხშირად ხდებოდა მის შემთხვევაში, მშობლების მხრიდან გაგება არ მოჰყოლია“.
აინშტაინი, როგორც ბავშვობაში, ისე ზრდასრულ ასაკში, ღმერთსა და ბუნებას ერთმანეთთან აკავშირებდა. მისთვის ყოველთვის ახლობელი იყო სპინოზას პანთეიზმი, თუმცა ბავშვობაში, შესაძლოა, ამ სახელის შესახებ არც კი სცოდნოდა. ახალგაზრდა გოეთეს მსგავსად, ის ბუნებას აღიქვამდა როგორც ყოველივეს მომცველ და ყოველივეს განმსჭვალავ ძალას: „მას არც მეტყველება აქვს, მაგრამ ის ქმნის გულებსა და ენებს, რომელთა მეშვეობითაც თავად გრძნობს და საუბრობს“.
ალბერტ აინშტაინის მშობლები წინაპართა რელიგიური ტრადიციებისგან შორს იდგნენ. მამა იმასაც კი ამაყად აღნიშნავდა, რომ „მის სახლში ებრაული წეს-ჩვეულებები და რიტუალები არ სრულდებოდა“, ანუ ის თავისუფლად მოაზროვნე ადამიანი იყო, რომელიც დროის მოთხოვნებს მისდევდა. მისგან ალბერტი მხოლოდ „დოგმატური რიტუალების შესახებ ირონიულ და არაკეთილგანწყობილ საუბრებს“ ისმენდა.
იმ პერიოდში ბავარიის დაწყებითი სკოლები კონფესიური იყო, ანუ თითოეულ მათგანში რომელიმე რელიგიას აუცილებლად ასწავლიდნენ. 1850 წელს ბავარიაში დაახლოებით 150 ებრაული სკოლა არსებობდა. 1870 წლისთვის მათი რაოდენობა 124-მდე შემცირდა, ხოლო 1872 წელს მიუნხენში უკანასკნელი ებრაული სკოლაც დაიხურა. ეს დაკავშირებული იყო იმასთან, რომ 1871 წელს ბავარია გაერთიანებული გერმანიის იმპერიის შემადგენლობაში შევიდა, სადაც ფორმალურად გამოცხადდა ყველა მოქალაქის თანასწორობა კანონის წინაშე და ებრაელებს ნებისმიერ სახელმწიფო სკოლასა თუ გიმნაზიაში შეეძლოთ სწავლა.
მშობლებმა ალბერტის სკოლისთვის მომზადება ხუთი წლის ასაკიდან დაიწყეს და მას შინ დამრიგებელი დაუქირავეს. ბავარიის დაწყებით სკოლებში მოსწავლეებს ექვსი წლის ასაკიდან იღებდნენ. რელიგიის სწავლა დაწყებით სკოლებში სავალდებულო იყო. სკოლაში, სადაც ალბერტი 1885 წლიდან სწავლობდა, კათოლიციზმის გაკვეთილები ტარდებოდა. მოსწავლეებს, რომლებიც იუდაიზმის გაკვეთილებზე უნდა დასწრებულიყვნენ, შესაბამისი მასწავლებლის მქონე სხვა სკოლაში უნდა ევლოთ. აინშტაინის მშობლებმა სხვა გზა აირჩიეს. მათ შორეული ნათესავი მოიწვიეს, რათა ალბერტისთვის იუდაიზმი სახლში ესწავლებნა. ამ მასწავლებელმა ბიჭში რელიგიური გრძნობის გაღვიძება შეძლო. ახალგაზრდა აინშტაინი თვითონაც კი თხზავდა მოკლე საგალობლებს უფლის სადიდებლად, რომლებსაც დიდი გრძნობით მღეროდა სახლში და ქუჩაში. ის გატაცებით იმეორებდა ფსალმუნების სიტყვებს, ზედმიწევნით ასრულებდა რელიგიურ წესებსა და მცნებებს, კერძოდ, ღორის ხორცს არ ჭამდა. ცხოვრების ასეთი წესი მან თავად აირჩია და არა მასწავლებლის მითითებით ან მშობლების მაგალითით და მრავალი წლის განმავლობაში შეინარჩუნა, მაშინაც კი, როდესაც რელიგიური გრძნობა შესუსტდა და იგი სხვა რამემ — გარემომცველი სამყაროს შეცნობის შესაძლებლობის რწმენამ — ჩაანაცვლა.
ბავშვობის რელიგიური გატაცების სერიოზულობის შესახებ აინშტაინმა მრავალი წლის შემდეგ მოუყვა მეგობარსა და „გერმანულ სამედიცინო ყოველკვირეულში“ ერთი ექსპერიმენტული ნაშრომის თანაავტორს, დოქტორ ჰანს მიუზამს. როდესაც მიუზამმა ჰკითხა, რა გამოვიდოდა მისგან, ალბერტი ღარიბი ებრაელის ოჯახში, რუსეთში რომ დაბადებულიყო, აინშტაინმა უპასუხა: „ალბათ სადღაც ციმბირში რაბინი გავხდებოდი“.
ასე მოხდა, რომ სკოლაში იგი კათოლიკურ რელიგიურ განათლებას იღებდა, სახლში კი — ებრაულს. მაგრამ ეს მასში ცნობიერების გაორებას არ იწვევდა. პირიქით, ის ორივე რელიგიას შორის მსგავსებას გრძნობდა: „ძველი აღთქმის ისტორიები და იესოს ტანჯვის გზა მასზე ერთნაირი ძალით მოქმედებდა“.
კათოლიციზმის მასწავლებელი ალბერტს მოსწონდა, თუმცა ამ მასწავლებელთან დაკავშირებულმა სკოლის ცხოვრების ერთმა ეპიზოდმა მთელი ცხოვრება მწარე კვალი დატოვა. ერთხელ პედაგოგმა გაკვეთილზე ლურსმნები მიიტანა და მოსწავლეებს მოუყვა, რომ სწორედ ასეთი ლურსმნებით მიამაგრეს იესო ქრისტე ჯვარზე. ამ ამბავმა მოსწავლეებში ანტისემიტური განწყობები გამოიწვია, რომლებიც კლასის ერთადერთი ებრაელის — ალბერტ აინშტაინის — წინააღმდეგ იყო მიმართული. ასე „პირველად გამოსცადა ალბერტმა საკუთარ თავზე იმ საშინელი შხამის — ანტისემიტიზმის — მოქმედება“.
გიმნაზიაში, სადაც აინშტაინი 1888 წლის 1 ოქტომბერს, ცხრა-ნახევარი წლის ასაკში გადავიდა, მდგომარეობა მკვეთრად შეიცვალა — კათოლიკური რელიგიის გაკვეთილებს ის აღარ ესწრებოდა. დაწყებითი სკოლისგან განსხვავებით, სადაც აინშტაინი მოსწავლეებს შორის ერთადერთი ებრაელი იყო, ლუიტპოლდის გიმნაზიაში მის კლასში კიდევ ორი ებრაელი სწავლობდა, მთლიანად კი ისინი სკოლის მოსწავლეთა 5 პროცენტს შეადგენდნენ, რაც მიუნხენის ებრაელი მოსახლეობის წილზე 2,5-ჯერ მეტი იყო. ლუიტპოლდის გიმნაზიას კარგი რეპუტაცია ჰქონდა და მოსწავლეთა რაოდენობა მუდმივად იზრდებოდა. აინშტაინის ჩარიცხვის წელს მათი რაოდენობა 684 იყო, ხოლო 1894 წელს, როდესაც ალბერტმა სასწავლებელი ვადაზე ადრე დატოვა — 1330. კლასები გადაჭედილი იყო: აინშტაინის გიმნაზიაში სწავლის პირველ წელს გადაღებულ ფოტოზე მისი 50 თანაკლასელის დათვლაც კი შეიძლება.
უნდა აღინიშნოს, რომ გიმნაზიაში „ყაზარმული გარემოს“ შესახებ ფართოდ გავრცელებული სტერეოტიპი აინშტაინის ხანდაზმულ ასაკში გაკეთებულ მოგონებებს ეფუძნება. ახალგაზრდა აინშტაინის არც ერთ ნათესავსა თუ ნაცნობს არ დაუფიქსირებია ბიჭის არც ერთი საჩივარი ლუიტპოლდის გიმნაზიაში არსებული გარემოს შესახებ. პირიქით, არსებობს იქვე ნასწავლი, მომავალში ცნობილი მათემატიკოსის, აბრაამ ფრენკელის მოგონებები, სადაც ის გიმნაზიაში გატარებულ წლებს თავისი ცხოვრების „ცხრა ყველაზე ბედნიერ წელს“ უწოდებს. ვინაიდან ფრენკელი ყოველთვის მართლმადიდებელი, რელიგიური წესების დამცველი ებრაელი იყო, სხვა მოსწავლეებისგან გაუცხოება მას აინშტაინზე ადრე უნდა ეგრძნო.
გიმნაზიის ლიბერალურმა ხელმძღვანელობამ სპეციალური გაკვეთილები მოაწყო იუდაიზმში, როგორც თავისი ებრაელი მოსწავლეებისთვის, ისე მიუნხენის სხვა სკოლების მოსწავლეებისთვის. მიუნხენის ებრაულმა თემმა ლუიტპოლდის გიმნაზიაში იუდაიზმის მასწავლებლები მიავლინა. პირველი სამი წლის განმავლობაში გაკვეთილებს ჰაინრიხ ფრიდმანი ატარებდა, უფროს კლასებში კი — დოქტორი იოზეფ პერლესი. გაკვეთილები კვირაში ორჯერ ტარდებოდა. განიხილავდნენ რელიგიურ დღესასწაულებსა და ბიბლიის ისტორიას, კითხულობდნენ თორის ცალკეულ თავებს და ებრაული ენის საფუძვლებს სწავლობდნენ. ვინაიდან იუდაიზმის მასწავლებლები გიმნაზიის შტატში არ ირიცხებოდნენ, მათი დავალებების შესრულებას მკაცრად არ აკონტროლებდნენ. ამის შესახებ შეიძლება ვიმსჯელოთ აინშტაინის სიტყვებიდან, რომლებიც მან 30-ზე მეტი წლის შემდეგ, 1929 წელს, თავის ყოფილ მასწავლებელ ჰაინრიხ ფრიდმანს 50 წლის იუბილესთან დაკავშირებით მისალოცი წერილის პასუხად უთხრა: „თქვენმა მილოცვამ აღმაფრთოვანა და გამახარა. თითქოს ცოცხლად წამომიდგა თვალწინ წარსულიდან ჩემი მიუნხენური ახალგაზრდობის დღეები. რამდენჯერ მინანია, რომ ჩვენი მამების ენისა და ლიტერატურის შესწავლაში საკმარისად გულმოდგინე არ ვიყავი. ხშირად ვკითხულობ რაღაცას ბიბლიაში, მაგრამ დედნისეული ტექსტი ჩემთვის მიუწვდომელი რჩება. ამაში, ნამდვილად, თქვენი ბრალი არ არის; თქვენ მამაცურად და ენერგიულად ებრძოდით სიზარმაცესა და უგუნურებას“.
როდესაც ალბერტს 12 წელი შეუსრულდა, ჰერმან ფრიდმანისა და ერთი რაბინის ხელმძღვანელობით მან ბარ-მიცვისთვის მზადება დაიწყო — ეს არის იუდაიზმში ბიჭის სრულწლოვანების და ებრაული თემის სრულუფლებიან წევრად გახდომის რიტუალი. ცერემონია 13 წლის შესრულების შემდეგ ერთ-ერთ დღეს უნდა გამართულიყო, მაგრამ არ შედგა. ამის მიზეზი კი ბუნებისმეტყველება აღმოჩნდა. ამაზე ცოტა უფრო დაწვრილებით ქვემოთ.
აინშტაინის მენტორის როლში მაქს თალმუდი
ალბათ ერთადერთი ებრაული ჩვეულება, რომელსაც ალბერტის მშობლები მისდევდნენ, იყო შაბათს სადილზე რომელიმე ღარიბი სტუდენტის მიწვევა, რომელიც თალმუდს სწავლობდა. ებრაულმა თემმა აინშტაინებს ურჩია დახმარებოდნენ სტუდენტს, რომელიც რაბინობისთვის კი არა, ექიმობისთვის ემზადებოდა. მას, თითქოს სპეციალურად შერჩეული სახელით, მაქს ტალმუდი ერქვა. აინშტაინებთან მისი სადილზე მისვლის დღის შესახებ ზოგიერთ ბიოგრაფსა და მთარგმნელს შორის განსხვავებული ცნობებია. ალბრეხტ ფელსინგი, მაგალითად, წერს, რომ აინშტაინებთან „შაბათი, რა თქმა უნდა, ხუთშაბათად იქცა“. ბორის გრიგორიევიჩ კუზნეცოვი, თავის მხრივ, მიიჩნევს, რომ მაქს ტალმუდს „ყოველ პარასკევს“ ეპატიჟებოდნენ. კარლ ზელიგი დიპლომატიურად წერს, გვარს არ ასახელებს და ამბობს, რომ ღარიბი პოლონელი მედიკოსი სტუდენტი აინშტაინების ოჯახში ყოველ კვირას „შაბათის წინა დღეს“ იყო მიწვეული. 1964 წლის რუსულ თარგმანში თვითონ სიტყვა „შაბათიც“ ზედმეტად გამომწვევად მიიჩნეს, ამიტომ მთარგმნელებმა უბრალოდ დაწერეს: „პარასკევობით სადილზე აინშტაინების სახლში უცვლელად იწვევდნენ ღარიბ პოლონელ სტუდენტს, რომელიც მიუნხენში მედიცინას სწავლობდა“. აბრაამ პაისი აინშტაინის ცნობილ ბიოგრაფიაში ხუთშაბათის ვერსიისკენ იხრება („ყოველ ხუთშაბათს საღამოს“), რომელიც რუსულ თარგმანში იდუმალებით მოცული მიზეზით სამშაბათად იქცა, თუმცა 1989 წელს სტუდენტის სახელის დასახელებაც უკვე შესაძლებელი გახდა: „ტალმუდი, ღარიბი მედიკოსი სტუდენტი, ყოველ სამშაბათს მოდიოდა სადილზე“. ჩემთვის ყველაზე დამაჯერებელია აინშტაინის ოჯახის ერთგვარი წევრის, რუდოლფ კაიზერის მოსაზრება, რომელიც, სავარაუდოდ, ტექსტს სიმამრთან შეათანხმებდა და წერს, რომ ალბერტის მშობლები „ღარიბ რუსულ-ებრაელ სტუდენტს ყოველ ხუთშაბათს სადილზე იწვევდნენ“.
მაქს თალმუდი, 1890 წელი
ლოგიკური იქნებოდა ჩაგვეთვალა, რომ მაქს ტალმუდის აინშტაინებთან სადილზე მისვლის დღის შესახებ ეს განსხვავებული ცნობები უბრალოდ გაუგებრობით იყო გამოწვეული. აინშტაინის ერთ-ერთმა პირველმა ბიოგრაფმა, კარლ ზელიგმა, საკმაოდ მკაფიოდ დაწერა: „შაბათის წინა დღეს“. ებრაულ ტრადიციაში ეს სიტყვები პარასკევის საღამოს ნიშნავს, იდიშზე — „ერევ შაბოს“, რადგან ნებისმიერი დღესასწაული წინა საღამოს იწყება, მცნების შესაბამისად: „იყო საღამო და იყო დილა — დღე ერთი“ (დაბადება, 1:5). ამიტომ ავტორები, რომლებიც ზელიგის სიტყვებს იმეორებენ და გამოთქმას „შაბათის წინა დღე“ ერთი სიტყვით — „პარასკევით“ — ცვლიან, ერთი შეხედვით მართლები არიან, ხოლო ისინი, ვინც ხუთშაბათზე წერს და მით უმეტეს ისინი, ვინც მას სამშაბათით ცვლის, ცდებიან. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ლოგიკური იქნებოდა გვეფიქრა, რომ მაქს ტალმუდს პარასკევს საღამოს, სწორედ მაშინ ეპატიჟებოდნენ სადილზე, როდესაც პირველი ვარსკვლავის გამოჩენისთანავე ებრაელებისთვის შაბათი იწყებოდა.
თუმცა მე მაინც იმ ვარაუდისკენ ვიხრები, რომ აინშტაინების ოჯახში შაბათს არ იცავდნენ და მაქს ტალმუდს ხუთშაბათობით იღებდნენ. ამის სასარგებლოდ ერთი მარტივი არგუმენტი არსებობს: ამის შესახებ რუდოლფ კაიზერმა დაწერა, ალბერტ აინშტაინს ამის საწინააღმდეგო არაფერი უთქვამს, თანაც მან კაიზერის ტექსტი წაიკითხა, ასე რომ, ამ ვერსიის დაჯერებაღა გვრჩება, მიუხედავად იმისა, რომ დიდ ფიზიკოსსაც ემართებოდა მეხსიერების ხარვეზები.
ალბერტ აინშტაინი 14 წლის ასაკში (1893)
ჩვეულებრივ მიიჩნევენ, რომ სწორედ მაქს ტალმუდმა „შეაყვარა“ ახალგაზრდა ალბერტს ბუნებისმეტყველება და ფილოსოფია. ეს მთლად ასე არ არის. მაქს ტალმუდის მოგონებებში ვკითხულობთ, რომ ჯერ კიდევ მათი პირველი შეხვედრისას აინშტაინი „ფიზიკისადმი გარკვეულ მიდრეკილებას ავლენდა და სიამოვნებით მონაწილეობდა ფიზიკურ მოვლენებზე საუბრებში“. ალბერტი 10,5 წლის იყო, როდესაც ღარიბი პოლონელი სტუდენტი რეგულარულად იწყებდა მათთან სიარულს. ბიჭის ბუნებისმეტყველებისადმი ინტერესის შემჩნევის შემდეგ ტალმუდს მისთვის წასაკითხად მოჰქონდა ლუდვიგ ბიუხნერის „ძალა და მატერია“, ალექსანდერ ფონ ჰუმბოლდტის „კოსმოსი“, აარონ დავით ბერნშტაინის ბუნებისმეტყველების შესახებ მრავალტომიანი „სახალხო წიგნები“… მაქს ტალმუდი თავის მოგონებებში ახალგაზრდა თანამოსაუბრეს აღწერს, როგორც „სიმპათიურ, მუქთმიან ჭაბუკს“ და მას „ჰიუსტონ სტიუარტ ჩემბერლენისა და სხვათა თეორიის კარგ მაგალითად“ მიიჩნევს, რომლებიც ცდილობდნენ დაემტკიცებინათ, რომ გენიოსებს მხოლოდ ქერა რასა წარმოშობს.
ალექსანდერ ფონ ჰუმბოლდტის „კოსმოსი“, მეოთხე ტომი
ასაკობრივი სხვაობის მიუხედავად, ალბერტი და მაქსი მეგობრებივით, თითქმის თანასწორად ურთიერთობდნენ, ამიტომ მედიკოსი სტუდენტის რჩევებსა და მითითებებს აინშტაინი სრულიად სხვაგვარად აღიქვამდა, ვიდრე ბიძია იაკობის დამცინავ შენიშვნებს, რომლებიც მას საკუთარ შესაძლებლობებში ეჭვს უჩენდა. არც მაქს ტალმუდთან საუბრები ჰგავდა გიმნაზიის მოსაწყენ გაკვეთილებს, სადაც მასწავლებლები უფრო მეტად გავლილი მასალის ცოდნას აფასებდნენ, ვიდრე აზროვნებისა და ახლის ძიების უნარს.
ალბერტის მაქს ტალმუდთან ურთიერთობისა და მის მიერ შეთავაზებული წიგნების კითხვის მოულოდნელი შედეგი აინშტაინის რელიგიისადმი ინტერესის განელება აღმოჩნდა. „ავტობიოგრაფიულ ჩანაწერებში“ ის წერს: „სამეცნიერო-პოპულარული წიგნების კითხვამ მალე მიმიყვანა იმ რწმენამდე, რომ ბიბლიურ მოთხრობებში ბევრი რამ არ შეიძლებოდა სიმართლე ყოფილიყო. ამის შედეგი იყო პირდაპირ ფანატიკური თავისუფლად მოაზროვნეობა, რომელსაც თან ახლდა დასკვნა, რომ ახალგაზრდობას სახელმწიფო განზრახ ატყუებდა; ეს შემაძრწუნებელი დასკვნა იყო. ასეთმა განცდებმა წარმოშვა უნდობლობა ყოველგვარი ავტორიტეტის მიმართ და სკეპტიკური დამოკიდებულება იმ რწმენებისა და შეხედულებებისადმი, რომლებიც მაშინ ჩემს გარშემო არსებულ სოციალურ გარემოში არსებობდა. ამ სკეპტიციზმმა მთელი ცხოვრება გამყვა, თუმცა მოგვიანებით, როდესაც მოვლენებს შორის მიზეზ-შედეგობრივი კავშირები უკეთ გავიგე, მან სიმწვავე დაკარგა“.
რელიგიასთან გაწყვეტის გადაწყვეტილებაში გამოვლენილმა თავისუფლად აზროვნებამ აინშტაინს ცხოვრების მთავარი მიზნის — გარემომცველი სამყაროს შეცნობის — გაგების საშუალება მისცა. სამეცნიერო სამოთხემ მისთვის რელიგიური სამოთხე ჩაანაცვლა: „ჩემთვის ნათელია, რომ ამგვარად დაკარგული ახალგაზრდობის რელიგიური სამოთხე წარმოადგენდა პირველ მცდელობას, გავთავისუფლებულიყავი „მხოლოდ პიროვნულის“ ბორკილებისგან, იმ არსებობისგან, რომელშიც სურვილები, იმედები და პრიმიტიული გრძნობები ბატონობდნენ. იქ, გარეთ, არსებობდა დიდი სამყარო, რომელიც ჩვენგან, ადამიანებისგან, დამოუკიდებლად არსებობდა და ჩვენს წინაშე უზარმაზარ, მარადიულ გამოცანად იდგა, თუმცა ნაწილობრივ მაინც ხელმისაწვდომი იყო ჩვენი აღქმისა და გონებისთვის. ამ სამყაროს შესწავლა განთავისუფლებას ჰგავდა და მალე დავრწმუნდი, რომ ბევრმა მათგანმა, ვის დაფასებასა და პატივისცემასაც შევეჩვიე, შინაგანი თავისუფლება და თავდაჯერებულობა სწორედ ამ საქმიანობისთვის მთლიანად თავის მიძღვნით მოიპოვა. ამ არაპიროვნული სამყაროს გონებრივი წვდომა, ჩვენი შესაძლებლობების ფარგლებში, ნახევრად შეგნებულად და ნახევრად გაუცნობიერებლად ჩემთვის უმაღლეს მიზნად იქცა. ისინი, ვინც ასე ფიქრობდნენ — ჩემი თანამედროვენი თუ წარსულში მცხოვრები ადამიანები — და მათ მიერ ჩამოყალიბებული შეხედულებები ჩემი ერთადერთი და უცვლელი მეგობრები იყვნენ. ამ სამოთხისკენ მიმავალი გზა ისეთი მოხერხებული და მიმზიდველი არ იყო, როგორიც რელიგიური სამოთხისკენ მიმავალი გზა, მაგრამ ის საიმედო აღმოჩნდა და არასოდეს მინანია, რომ ამ გზას გავყევი“.
აინშტაინი კლასელებთან (პირველი რიგი, მარჯვნიდან მესამე), 1890 წელი
აინშტაინის კოსმიური რელიგია
ბარ-მიცვის რიტუალის ჩატარებაზე უარის თქმა ებრაულ ტრადიციასთან გაწყვეტას ნიშნავდა. თუმცა იუდაიზმის კონფესიიდან ფორმალურად გამოსვლა აინშტაინმა 17 წლისაც არ იყო, როდესაც 1896 წლის 28 იანვრის დოკუმენტში, რომელიც მისი გერმანიის, უფრო ზუსტად კი ვიურტემბერგის მოქალაქეობის შეწყვეტას ეხებოდა, იგი ჩაწერილი იყო როგორც „konfessionslos“ — არც ერთი კონფესიის წევრი. ეს სტატუსი მან 1900 წლის ოქტომბერში, შვეიცარიის მოქალაქეობის მისაღებად შევსებულ ანკეტაშიც დაადასტურა (trv-science.ru) →