Posted by განახლდა: 29/11/2013
ჰიპოთეზა პანსპერმიის შესახებ ამბობს, რომ სიცოცხლე დედამიწაზე ”გარედან” მოხვდა. ამ ჰიპოთეზის შესაბამისად, სამყაროში სიცოცხლის ჩანასახები მოგზაურობენ, რომლებსაც ჩვენს პლანეტაზეც შეეძლოთ მოღწევა.
პანსპერმიის ისტორიულ ფაბულაში რამდენიმე მნიშვნელოვანი ქრონოლოგიური და აზრობრივი ნიუანსია დასაზუსტებელი. კერძოდ, მიუხედავად იმისა, რომ უილიამ კელვინმა და ჰერმან ფონ ჰელმჰოლცმა XIX საუკუნეში გამოთქვეს მსგავსი ვარაუდები, შვედმა ფიზიკოს-ქიმიკოსმა სვანტე არენიუსმა თავისი ცნობილი რადიოპანსპერმიის (ვარსკვლავების სინათლის წნევით მოძრაობა) თეორია 1903 წელს, ანუ უკვე XX საუკუნის დასაწყისში ჩამოაყალიბა. რაც შეეხება ფრენსის კრიკს, მან მხარი დაუჭირა არა კლასიკურ, არამედ ე.წ. “მიმართულ პანსპერმიას“, ვარაუდობდა რა, რომ სიცოცხლე დედამიწაზე განზრახ ჩამოიტანეს მაღალგანვითარებულმა უცხოპლანეტურმა ცივილიზაციებმა. თავის მხრივ, ფრედ ჰოილი და ნალინ ჩანდრა ვიკრამასინგხი არ ყოფილან უბრალოდ თეორიის მხარდამჭერები – ისინი იყვნენ ყველაზე რადიკალური ჰიპოთეზების ავტორები, რომლებიც ამტკიცებდნენ, რომ კოსმოსური მტვერი და კომეტები სიცოცხლის მზა ფორმებს, კერძოდ, ბაქტერიებსა და ვირუსებს ატარებენ, რაც დედამიწაზე ზოგიერთ ეპიდემიასაც კი იწვევს.
პანსპერმიის კონცეფციის “აქილევსის ქუსლი“ თვითწარმომქმნელი ბიომოლეკულების – ან სიცოცხლის მატარებელი სხვა ფორმების – პლანეტათშორის და, მით უმეტეს, ვარსკვლავთშორის სივრცეში მიგრაციის ახსნის აუცილებლობაშია. კოსმოსი რთული ორგანული ნაერთებისთვის არცთუ ისე სტუმართმოყვარე გარემოა: მასში ძალიან ბევრი მაღალენერგიული ნაწილაკი და ხისტი გამოსხივებაა. ვარსკვლავთშორისი მოგზაურობის დროს სიცოცხლის მატარებლებმა სიცოცხლისუნარიანობა მილიონობით წლის განმავლობაში უნდა შეინარჩუნონ. ეს კი საიმედო „სატრანსპორტო საშუალებების“ გარეშე წარმოუდგენელია – მაგრამ სად ვიპოვოთ ასეთი საშუალებები? ამასთან დაკავშირებული არაერთი იდეა არსებობს, თუმცა ყველა მათგანი სხვადასხვა ნაკლოვანებითაა დამძიმებული.
ახლახან ნალინ ჩანდრა ვიკრამასინგხმა და მისმა ოთხმა კოლეგამ ახალი მოდელი წარმოადგინეს, რომელიც ეფუძნება საკმაოდ თამამ კოსმოლოგიურ ჰიპოთეზას (ამ უკანასკნელს ადრეული სამყაროს სპეციალისტთა შორის თითქმის არავინ იზიარებს). მიუხედავად ამისა, ეს სრული უაზრობა არ არის — ეს მეცნიერებაა, თუმცა ნაკლებად სავარაუდო სცენარით.
ადრეული დაბადება
მიღებულია თეორია, რომ პლანეტებმა ფორმირება მას შემდეგ დაიწყეს, რაც დიდი აფეთქებიდან მილიონობით წლის შემდეგ პირველმა ვარსკვლავებმა იწყეს წარმოქმნა (ალბათ, გაცილებით მოგვიანებითაც, რადგან ეს პირველადი მასიური ვარსკვლავები – ათეულობით და ასეულობით მზის მასით – მალევე ფეთქდებოდნენ და კოლაფსირებდნენ). მიუხედავად ამისა, ვიკრამასინგხის თანაავტორებმა – კარლ გიბსონმა და რუდოლფ შილდმა – ზეადრეული პლანეტოგენეზის ალტერნატიული მოდელი წარმოადგინეს.
მათი აზრით, პირველმა პლანეტებმა ფორმირება დაიწყეს მას შემდეგ მალევე, რაც დიდი აფეთქებიდან 400 000 წლის თავზე სამყარო პლაზმური მდგომარეობისგან განთავისუფლდა და წყალბადისა და ჰელიუმის ნეიტრალური მოლეკულებით/ატომებით შეივსო. კოსმოსური გაზი ერთგვაროვანი არ იყო: მასში ასეულობით კილომეტრის ზომის სფერული გროვები ჩნდებოდა, რომლებიც პირველ პლანეტებად (ან პლანეტოიდებად) იქცნენ. ამ მოდელის თანახმად, 3-4 მილიონი წლის ასაკის სამყარო 1080-მდე რაოდენობის, გრავიტაციული ძალებით შეკრულ გაზის სფეროს შეიცავდა.
იმ ეპოქაში რელიქტური გამოსხივების ტემპერატურა ასეულობით კელვინს აღწევდა, ამიტომ ახალგაზრდა პლანეტები მთლიანად გამთბარი იყო. დროთა განმავლობაში, როდესაც სამყაროს ასაკმა 1,5 მლრდ წელს მიაღწია, ტემპერატურა წყალბადის დნობის წერტილზე დაბლა დავიდა (14 კელვინი), რის გამოც პლანეტებმა წყალბადის მყარი ქერქი შეიძინეს. სანამ ეს მოხდებოდა, მათზე დიდი რაოდენობით ილექებოდა ჰელიუმზე მძიმე ატომის ბირთვებიც, რომლებიც კოსმოსურ სივრცეში პირველი ვარსკვლავების აფეთქების შედეგად გაიფრქვა. ასე გაუჩნდათ მათ რკინა-ნიკელის ბირთვები, სილიკატური მანტიები და მსუბუქი გარე გარსები ყინულის შემცველობით. უფრო მეტიც: წყლის ნაწილი დღევანდელ დღემდეც (და მომავალშიც) შეიძლება დარჩეს თხევად მდგომარეობაში ობიექტის წიაღიდან მომავალი სითბოს ხარჯზე, რასაც ურანისა და თორიუმის რადიოაქტიური დაშლა უზრუნველყოფს.
პლანეტათა გროვები
გიბსონისა და შილდის მოდელის თანახმად, ირმის ნახტომის ჰალო (სავარაუდოდ, ანდრომედასი და სხვა სპირალური გალაქტიკებისა) უძველესი პლანეტების უზარმაზარ რაოდენობას შეიცავს, რომლებიც სფერულ გროვებადაა გაერთიანებული – სფერული ვარსკვლავური გროვების მეზობლად. ვარსკვლავური გროვებისგან განსხვავებით, ტელესკოპებით ამ პლანეტების პირდაპირ დანახვა შეუძლებელია. მიუხედავად ამისა, თავიანთი გრავიტაციით ისინი უკან მდებარე ობიექტების სინათლეს გადახრიან, რის გამოც მათი აღმოჩენა გრავიტაციული მიკროლინზირების ეფექტით მაინც არის შესაძლებელი.
ეს გროვები მდგრადია, თუმცა გარკვეულ ზღვრამდე. გრავიტაციულ შეშფოთებებს გაყინული პირველადი პლანეტების გროვიდან ამოგდება და მათი გალაქტიკურ სიბრტყეში გადასროლა შეუძლია, სადაც ისინი გათბობის გამო მთლიანად ან ნაწილობრივ კარგავენ წყალბადის მყარ ქერქს; ზოგიერთები კი თითქმის პირველქმნილი სახით აგრძელებენ მოგზაურობას. ვიკრამასინგხმა და მისმა თანაავტორებმა გამოთვალეს, რომ საშუალოდ 26 მილიონ წელიწადში ერთხელ ასეთი პლანეტა მზესთან ახლოს ჩაივლის. „ვიზიტორი“ კვეთს მზის მახლობელ გაზ-მტვროვან (ზოდიაქოს) ღრუბელს და თავის ზედაპირზე აკუმულირებს ათასობით ტონა იმ ნივთიერებას, რომლისგანაც ეს ღრუბელი შედგება.
სიცოცხლისმოყვარული კოსმოლოგია
ვიკრამასინგხის მოდელი, რომელსაც ავტორები “ჰიდროგრავიტაციულ დინამიკურ კოსმოლოგიას“ უწოდებენ, სიცოცხლის გაჩენას გარდაუვალს ხდის არა მხოლოდ ცალკეულ პლანეტებზე, არამედ ყველგან, გალაქტიკური მასშტაბით — იმ რთული მოლეკულების წყალობით, რომლებიც კომეტებსა და “მოხეტიალე“ პლანეტებს გადააქვთ.
ტურბულენტური დიდი აფეთქება წარმოშობს პლაზმურ ეპოქას, სადაც სიცარიელეების (ვოიდების) საზღვრებთან გიგანტური პროტოგალაქტიკები ფორმირდება. გაზურ ეპოქაში მათში სფერული ფორმის ვარსკვლავური გროვები ჩნდება. გროვებში ვარსკვლავები იბადებიან და კვდებიან; ისინი გარემოს ამარაგებენ რთული მოლეკულების შესაქმნელად საჭირო ქიმიური ელემენტებით (პირველ რიგში — წყლის შემადგენლობით). ეს მოლეკულები სიცოცხლის არსებობას უზრუნველყოფენ პლანეტებზე, რომელთა ტემპერატურა წყლის კრიტიკულ წერტილზე (647 К) ქვემოთ ჩადის. ეს პლანეტები ერთმანეთთან კომეტური “სატრანსპორტო სისტემით“ არიან დაკავშირებული, რომელსაც გალაქტიკურ სივრცეებში ორგანული მოლეკულები გადააქვს.
მიიყვანეთ გალაქტიკამდე
და რა შუაშია აქ პანსპერმია? დედამიწას ზოგჯერ ასტეროიდებისა და კომეტების მასიური ბირთვები ეცემა, რაც კოსმოსურ სივრცეში დედამიწისეული ნივთიერებების გატყორცნას იწვევს. ამ ნივთიერებებთან ერთად კოსმოსში მიკროორგანიზმებიც ხვდება – ზოგიერთი მათგანი მომაკვდინებელი ტემპერატურისა და წნევის გადატანას ახერხებს. ასეთი ორგანიზმები ზოდიაქალური ღრუბლიდან, მოხეტიალე პლანეტის ზედაპირზე შეიძლება გადავიდნენ და პლანეტასთან ერთად შორეულ კოსმოსში გააგრძელონ მოგზაურობა.
თუ ეს პლანეტა რომელიმე სხვა ვარსკვლავის მახლობლად აღმოჩნდება, იქ დედამიწის სიცოცხლის ჩანასახს მიიტანს, რომელთა როლშიც არა მხოლოდ გადარჩენილი მიკროორგანიზმები, არამედ მათი გენომის ფრაგმენტებიც შეიძლება გამოვიდნენ.
გალაქტიკაში, ალბათ, დედამიწა სიცოცხლის ერთადერთი ნავსაყუდელი არაა. თუ სიცოცხლე სადმე სხვაგანაც ჩაისახება, პირველქმნილი პლანეტები მას სხვა სისტემებში გადაიტანენ. ამიტომ ვიკრამასინგხი თავის კოლეგებთან ერთად ასკვნის, რომ ირმის ნახტომი კოსმოსური მასშტაბის სუპერბიოსფერო შეიძლება აღმოჩნდეს. სწორედ ეს არის პანსპერმია მის გალაქტიკურ ვარიანტში.