Posted by განახლდა: 24/06/2022
მზე, ჩვენი უახლოესი ვარსკვლავია. მზემდე მანძილი, ასტრონომიული მასშტაბებით, ძალიან ცოტაა, სულ რაღაც 8,3 წუთი ჭირდება სინათლეს ამ მანძილის დასაფარავად.
ჩვენი უახლოესი ვარსკვლავი, სხვა ვარსკვლავების აფეთქებებით გამოტყროცნილ ფრაგმენტებზე აღმოცენდა, მასთან ერთად შეიქმნა მზის პლანეტების სისტემაც, ამათგან მესამეზე კი გაჩნდა სიცოცხლე.
5 მილიარდი წელი, ეს ჩვენი მზის ასაკია. მის გარშემო ბრუნავს დედამიწა. საშუალო მანძილი მზემდე 150 მილიონი კილომეტრია, იგივე 1 ასტრონომული ერთეული. მზე, ჩვენი პლანეტური სისტემის ცენტრია, რომელიც აგრეთვე პლანეტების, მათი თანამგზავრების, ათასეულობით ასტეროიდის, კომეტის, მცირე პლანეტების, მეტეოროიდების, პლანეტათშორისი მტვრისა და გაზისაგან შედგება. მზის სიტემის მთლიანი მასის 99,8% სწორედ მზეშია თავმოყრილი.
მზე არის ვარსკვლავი, რომელიც მილიონობით წელია საკმაოდ ერთგვაროვნად ანათებს, ამას ცისფერ-მწვანე წყალმცენარეების ნარჩენების გამოკვლევები ადასტურებს. მისი ზედაპირის ტემპერატურა 10%-ითაც რომ შეცვლილიყო, ალბათ, დედამიწაზე სიცოცხლე დაიღუპებოდა. ჩვენი მნათობი თანაბრად და წყნარად ასხივებს ენერგიას, რომელიც ასე საჭიროა სიცოცხლის არსებობისთვის.
მზის ზომა საკმაოდ დიდია. დიამატერი 109-ჯერ (1 392 000 კმ), ხოლო მასა 330 ათასჯერ მეტია დედამიწისაზე. საშუალო სიმკვრივე კი სულ რაღაც 1,4-ით მეტია წყლის სიმკვრივეზე. მზის ეკვატორული და პოლარული ნაწილები არა ერთნაირი სიჩქარეებით მოძრაობს ღერძის გარშემო. ეკვატორზე 25 დღე-ღამიანი პერიოდით, 40 გრადუსიან განედზე – 27, ხოლო პოლუსებზე – 30 დღე-ღამე. ეს იმის გამო ხდება, რომ მზე არა მყარი სხეული, არამედ გავარვარებული გაზის სფეროა. 70% წყალბადისა და 30% ჰელიუმისაგან შემდგარი გიგანტური სფერო. მზის მიერ გამოსხივებული მთლიანი ენერგია L = 3,86∙1026 ვატის ტოლია, ანუ მისი ყოველი კვადრატული სანტიმეტრი 6,5 კილოვატ ენერგიას ასხივებს. დედამიწა ამ ენერგიის მხოლოდ 1/2 მემილიარდედ ნაწილს ღებულობს.
მზის ზედაპირი და ამოფრქვეული პროტუბერანცი.
მზის გვირგვინის ძალიან მაღალი ტემპერატურა, დიდი ხნის მანძილზე ამოუხსნელ გამოცანად რჩებოდა. თუ ფოტოსფეროს (ზედაპირი რომელსაც ჩვენ ვხედავთ) ტემპერატურა 6000 გრადუსია (15 მილიონი ბირთვში), როგორ შეიძლება ზედაპირიდან უფრო მაღლა მდებარე გვირგვინის ტემპერატურა მილიონი გრადუსი იყოს?! მზის სიღრმეებში წარმოქმნილი აკუსტიკური ტალღები , რომლებიც გამოწვეულია მიკროანთებებით, ე.წ. კოცონებით, (ზედაპირზე დაფიქსირებული მძლავრი ანთებებისაგან განსხვავებით) და 20 კმ/წმ სიჩქარით ვრცელდება, ამ ანომალიის გამომწვევი მიზეზი აღმოჩნდა.
დაახლოებით 7,6-7,8 მლრდ. წლის მერე, როცა მზე 12,2 მლრდ. წლის იქნება, მისი წიაღი იმდენად გაცხელდება, რომ ცენტრში წარმოქმნილი, ამ ტემპერატურაზე თერმობირთვული რეაქციის წამოწყების უნარის არ მქონე ჰელიუმის ბირთვის გარშემო, დარჩენილი წყალბადი დაიწყებს თერმობირთვულ წვას. ამას მნათობის გარე ფენების სწრაფი გაფართოება მოყვება თან, მზე მთავარი მიმდევრობას დატოვებს, რომელზეც ის დაბადებიდან იყო და წითელ გიგანტად გადაიქცევა, ჰერცშპრუნგ-რასელის დიაგრამის წითელი გიგანტების ტოტის პიკზე გადასვლით. ამ ფაზაში მისი ზომა 256-ჯერ გაიზრდება. გაფართოებასთან ერთად მოიმატებს ნათობა (2700-ჯერ), ხოლო ზედაპირის ტემპერატურა 2400 გრადუსამდე შემცირდება. ალბათ, მზის გაფართოებადი გარე გარსი დედამიწის ორბიტას მიაღწევს. ერთი ვერსიით, გაძლიერებული ქარის გამო მზე თავისი მასის 28%-ს დაკარგავს რის გამოც დედამიწა უფრო შორეულ ორბიტაზე გადავა და მზის წიაღში მოქცევას გადაურჩება; მეორე ვერსიით, ის მაინც მნათობის შიგნით მოხვდება, მზის ბრუნვის შენელება და მისი გარე გარსის მოქცევითი ზემოქმედება ისევ ახლო ორბიტაზე გადმოიყვანს დედამიწას. თუ ჩვენი პლანეტა გადაყლაპვას გადაურჩა, მისი წყალი მაინც ორთქლად გადაიქცევა, რომელსაც მზის უძლიერესი ქარი კოსმოსში გაფანტავს.
სიტყვა „მზე“, ქართული ენის ერთ-ერთი ყველაზე უძველესი და ფუნდამენტური ლექსიკური ერთეულია, რომელსაც ენათმეცნიერები საერთო-ქართველურ (პროტო-ქართველურ) ფუძეს უკავშირებენ.
მზე, ბჟა, ლილე…
ლინგვისტური ანალიზი ადასტურებს, რომ ეს სიტყვა არ არის ნასესხები არც ერთი მეზობელი ინდოევროპული თუ სხვა ენიდან და წარმოადგენს ქართველური ენების ავტოქტონურ, ანუ ადგილობრივ მემკვიდრეობას. ეტიმოლოგიური კვლევები ცხადყოფს, რომ ქართული „მზე“ და მეგრულ-ლაზური „ბჟა“ ერთსა და იმავე არქაულ ფუძეს მომდინარეობს, რომელიც თავის მხრივ დაკავშირებულია სითბოს, ნათებისა და ცეცხლის გამომხატველ უძველეს ცნებებთან. მიუხედავად იმისა, რომ მსოფლიოს სხვადასხვა ენაში მზის აღმნიშვნელი სიტყვები ხშირად მსგავს სემანტიკურ ველს მოიცავს, ქართული ლექსიკური ერთეული თავისი ფესვებით სრულიად დამოუკიდებელია და არ ავლენს ნათესაობას არც ინდოევროპულ Sol-თან, Sonne-სთან ან Sūrya-სთან, რაც კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს ქართული ენის უნიკალურ გენეტიკურ ხაზს.
ქართულ კულტურულ და მითოლოგიურ სივრცეში „მზე“ მხოლოდ ციური სხეულის აღმნიშვნელი ტერმინი არ არის, არამედ იგი წარმოადგენს ღვთაებრივ, სიცოცხლის მომცემ და ქალურ საწყისს, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში ფიგურირებდა როგორც სიმართლის, სიწმინდისა და სილამაზის მეტაფორა. სიტყვის ეს ეტიმოლოგიური სიღრმე დამოწმებულია ქართული ენის ეტიმოლოგიურ ლექსიკონებსა და ენათმეცნიერების ინსტიტუტის კვლევებში, რაც გვაძლევს საფუძველს, მივიჩნიოთ „მზე“ ქართველური ენობრივი სამყაროს ერთ-ერთ ყველაზე მყარ და უცვლელ საყრდენად, რომელიც ათასწლეულების მანძილზე უწყვეტად ინარჩუნებს თავის პირველად ფორმასა და დატვირთვას.
„ლილე“ (ზოგჯერ „ლილეო“) სვანურ მითოლოგიაში მზის ქალღმერთია. სვანურ ტრადიციაში ლილე არის მზის განსახიერება, რომელიც დაკავშირებულია განახლებასთან, სინათლესთან და სიცოცხლის ძალასთან. ენათმეცნიერული თვალსაზრისით, სიტყვა „ლილე“ და „მზე“ სხვადასხვა ფუძისგან არის ნაწარმოები. „მზე“ საერთო-ქართველური ფუძისაა, ხოლო „ლილე“ სპეციფიკურად სვანური მითოლოგიური ტერმინია, რომელიც შესაძლოა არქაულ, რიტუალურ შელოცვებსა და მზის სადიდებელ ჰიმნებს უკავშირდებოდეს.
მათ შორის კავშირი არაა ენობრივი (ეტიმოლოგიური), არამედ სემანტიკური და ფუნქციურია. „ლილე“ არის მზის პერსონიფიკაცია – თუ „მზე“ არის ციური სხეულის სახელდება, „ლილე“ არის მისი ღვთაებრივი სახელი. სვანურ ხალხურ პოეზიაში შემორჩენილია „ლილეოს“ ჰიმნები, რომლებიც მზის დაბრუნებასა და გაზაფხულის მოსვლას ეძღვნება. ეს ჰიმნები ადასტურებს, რომ სვანურ ტრადიციაში მზე აღიქმებოდა როგორც ცოცხალი, მომქმედი ღვთაება, რომელსაც კონკრეტული სახელი ჰქონდა.
ზოგიერთი მკვლევარი ვარაუდობს, რომ „ლილე“ შესაძლოა უკავშირდებოდეს ძველ აღმოსავლურ მზის კულტებს, თუმცა ეს ჰიპოთეზა ფართო აკადემიურ მხარდაჭერას არ საჭიროებს, რადგან „ლილე“ თავისი სტრუქტურით სავსებით ორგანულად ჯდება სვანური ენისა და მითოლოგიის არქაულ ფენებში. ასე რომ, „ლილე“ არ არის „მზის“ სინონიმი ან მისი ეტიმოლოგიური ნათესავი; ეს არის მზის თაყვანისცემის კულტურული ფორმა, რომელიც ქართული (კერძოდ, სვანური) მითოლოგიის უნიკალურ მახასიათებელს წარმოადგენს.
ძაან საინტერესოა
თუ შეიძლება მზეზე უფრო მეტი ინფორმაცია დადოთ ამ გვერდზე? 😀 😀
ვიკიპედიაში არის ძალიან კარგი თარგმანი ქართულად, ასტროფოტოგრაფმა ბექა მამუკაშვილმა თარგმნა…
მადლობა დიდი!
ბატონო კახა, ალბათ ძალიან პრიმიტიულ კითხვას გისვამთ, მაგრამ მაინტერესებს, თუ კი მზე მხოლოდ გავარვარებული გაზებისგან შემდგარი სფეროა, ფორმას როგორ ინარჩუნებს, რა ძალის გავლენით?
მოგვძებნეთ ფეისბუკში – ასტრონომიის მოყვარულთა ჯგუფი, იქ კიდევ უფრო ვრცლათ შეიძლება საუბარი. გრავიტაციის, რა თქმა უნდა, მიზიდულობის, რომელიც ისეთი აქვს მზეს, სისტემის კიდეზე მდებარე პლუტონიც ვერ გაურბის…
მზე წმინდა მქმნელის სულიერია და რასაც აქ ვკითხულობ რომ მას დაბადება არ გააჩნია და კიდევ მის წმინდა ნათესავთ გაანადგურებს ეს ყოველი თქვენი განვლილი და გასავლელი ცოდვები სულის მიწის ყოველი რაც კი წმინდაა გსურთ გაყიდოთ იყიდოთ ამონოთ რათა ხედავთ გესმით წმინდა დაბადებული თქვენ კი გაურკვეველი არს ქმნა არს დაწერო არს იცნო არს მოისმინო არს წარმოთქვა რომელიც არ გაგაჩნდათ გაგაჩნიათ ვფიცავ ჩემს დედას მშობელნთ და ძმას ნათესავთ ღირსებით.არა პრეზიდენტს პრემიერს შინაგან მინისტრს თუ გიფიქრიათ რას და რატომ დაარქვეს ეს ვინაობები?მე ვფიცავ ყოველი მთავრობისეულნი ცოდვილი და ჯოჯოხეთია ეს წმინდათ ქმედობდა დედამიწა ადამიანს და მქმნელთ გააჩნდათ .და ვფიცავ სხვა არ არსებობდა და არ იარსებებს არს სალოცავი მე ღირსეულის.ყოველ წმინდა სულიერს გისურვებთ თქვენს ბროლაში გამარჯვებას არს სიტყვა მართალი არა ცოდვილი
გრძელი სიტყვა მოკლედ ითქმის, შაირია ამად კარგი. ნუ, გრძელია თუ მოკლე, მაინც ვერ გავიგე რა გნებავთ?