უძველესი კოსმოსური რადიოაქტიური მტვერი დედამიწაზე კვლავ ცვივა

განახლდა: 19/06/2026

 ოკეანის ფსკერის სიღრმეებში აღმოჩენილია რადიოაქტიური ნივთიერების კვალი, რომელიც, მეცნიერთა ვარაუდით, შესაძლოა 100 მილიონზე მეტი წლის წინ მომხდარი უძველესი კოსმოსური კატაკლიზმის ნაშთი იყოს (nature.com). საუბარია პლუტონიუმ-244-ის კვალზე, რომელიც ფერომანგანუმის ქერქის ფენებშია დამალული. ეს ქერქი მილიონობით წლის განმავლობაში, მილიმეტრ-მილიმეტრ ნელა ყალიბდებოდა და ინახავს ინფორმაციას გარემოსა და კოსმოსური ნაწილაკების იმ ნაკადის შესახებ, რომელიც დედამიწამდე აღწევს. ახალი კვლევა მიუთითებს იმაზე, რომ ეს ატომები შესაძლოა იყოს არა მხოლოდ მზის სისტემის ადრეული ისტორიის უძველესი ანაბეჭდი, არამედ ვარსკვლავთშორისი სივრციდან ნივთიერების დღემდე მიმდინარე შემოდინება. ნაშრომის ავტორთა აზრით, დედამიწა დღეს შესაძლოა გადიოდეს შორეულ წარსულში მომხდარი უკიდურესად იშვიათი კოსმოსური მოვლენის გაფანტულ ნაშთებში.

 ამგვარი ნივთიერების ერთ-ერთ ყველაზე სავარაუდო წყაროდ კილონოვები სახელდება — კოლოსალური აფეთქებები, რომლებიც ორი ნეიტრონული ვარსკვლავის შერწყმისას წარმოიქმნება. მსგავსი მოვლენები ქმნის პირობებს ატომური ბირთვების მიერ ნეიტრონების სწრაფი მიტაცებისთვის და აყალიბებს სამყაროს ყველაზე მძიმე ელემენტებს, მათ შორის პლუტონიუმ-244-ს, რომლის ნახევრად დაშლის პერიოდი დაახლოებით 81 მილიონი წელია. პრობლემა ისაა, რომ მთელი აღმოჩენილი პლუტონიუმი-244 უფრო გვიანდელ მოვლენებთან რომ ყოფილიყო დაკავშირებული, ოკეანის ქერქის ნიმუშებში სხვა რადიოაქტიური იზოტოპებიც უნდა შენარჩუნებულიყო, მაგალითად, კიურიუმ-247, რომლის ნახევრად დაშლის პერიოდი დაახლოებით 16 მილიონი წელია. თუმცა, მკვლევრებმა ამ იზოტოპის დამაჯერებელი კვალი ვერ აღმოაჩინეს.

 ანალიზისთვის გამოყენებულ იქნა ფერომანგანუმის ქერქის ნიმუში, რომელიც წყნარი ოკეანის სიღრმიდან (4830 მ.) ჯერ კიდევ 1976 წელს ამოიღეს. მეცნიერებმა პლუტონიუმ-244-ის შემცველობა ასევე შეადარეს რკინა-60-ის — იზოტოპს, რომელიც ბოლოდროინდელი ზეახალი ვარსკვლავების ხელმოწერად ითვლება და მისი ნახევრად დაშლის პერიოდი დაახლოებით 2,6 მილიონი წელია. მანამდე მას უკავშირებდნენ ზეახალი ვარსკვლავების აფეთქებებს, რომლებიც დაახლოებით 2,5 და 7 მილიონი წლის წინ მოხდა. იმავე ფენებში კიურიუმ-247-ის არარსებობა მიუთითებს იმაზე, რომ პლუტონიუმი-244 არ არის დაკავშირებული იმავე ზეახალ ვარსკვლავებთან, რომლებმაც რკინა-60-ის კვალი დატოვეს. ამის ნაცვლად, მონაცემები მოწმობს ბევრად უფრო ძველ r-პროცესზე – კოსმოსური აფეთქების იშვიათ ტიპზე, სავარაუდოდ, კილონოვაზე ან უკიდურესად ენერგიულ ზეახალ ვარსკვლავზე, რომელიც 100 მილიონზე მეტი წლის წინ მოხდა. ამასთან, კიურიუმ-247-მა უკვე მოასწრო დაშლა, მაშინ როდესაც პლუტონიუმ-244-ის ნაწილი კვლავ ინახება უფრო ხანგრძლივი ნახევრად დაშლის პერიოდის წყალობით.

 r-პროცესი (ნეიტრონების სწრაფი მიტაცების პროცესი; ინგლ. rapid neutron-capture process) არის ბირთვული რეაქციების ერთობლიობა, რომლის დროსაც ატომის მსუბუქი ბირთვები ძალიან სწრაფად იერთებენ ნეიტრონებს. სიტყვა „სწრაფი“ აქ ნიშნავს იმას, რომ ბირთვი ასწრებს ახალი ნეიტრონების მიტაცებას მანამ, სანამ მასში უკვე არსებული ნეიტრონები ბეტა-დაშლის შედეგად პროტონებად გადაიქცევიან.

 მანამდე ითვლებოდა, რომ მსგავსი კვალი შესაძლოა დაახლოებით 3,5 მილიონი წლის წინანდელი მოვლენის შედეგი ყოფილიყო, თუმცა ახალი ინტერპრეტაცია რადიკალურად ცვლის დროის ჩარჩოებს. მკვლევართა შეფასებით, განხილული კოსმოსური აფეთქება იმდენად დიდი ხნის წინ მოხდა, რომ მისი პროდუქტები მთლიანად გაიფანტა ვარსკვლავთშორის გარემოში და დედამიწაზე მხოლოდ ფრაგმენტულად აგრძელებს ვარდნას (მიკრომეტეორიტები: კოსმოსი სახურავზე). ნაშრომის ავტორები აღნიშნავენ, რომ ეს მონაცემები საშუალებას იძლევა უკეთ გავიგოთ ჩვენს გალაქტიკაში აფეთქებების ისტორია და ის, თუ როგორ გადაადგილდებოდა მზის სისტემა კოსმოსური სივრცის სხვადასხვა რეგიონში. ამასთანავე, ღიად რჩება კითხვა დედამიწასა და მის ბიოსფეროზე მსგავსი მოვლენების შესაძლო გავლენის შესახებ, სიცოცხლისთვის პოტენციური შედეგების ჩათვლით (კოსმოსიდან მოვლენილი კიბო). კვლევა ასევე გამოქვეყნებულია აფეთქების ზუსტი ტიპის განსაზღვრის შეზღუდვით, თუმცა კილონოვებს განიხილავს აღმოჩენილი ნივთიერების ერთ-ერთ ყველაზე სავარაუდო წყაროდ (სად დაიკარგა კოსმოსური პლუტონიუმი?; ბუნებრივი რადიოაქტიური დაბინძურება კოსმოსიდან).