Posted by განახლდა: 15/06/2026
მეცნიერებმა გაარკვიეს, თუ რატომ შეწყვიტა ზოგიერთმა მასიურმა გალაქტიკამ ვარსკვლავების ფორმირება დიდი აფეთქებიდან სულ რაღაც ერთი მილიარდი წლის შემდეგ. აღმოჩნდა, რომ ახალი მნათობების დაბადებისთვის აუცილებელი გაზის გამოდევნა მძლავრ გალაქტიკურ ქარს შეუძლია.
კოსმოსური ობსერვატორია „ჯეიმს ვების“ დახმარებით, ადრეულ სამყაროში არაერთი მასიური „მკვდარი“ გალაქტიკა აღმოაჩინეს. ეს ობიექტები პრაქტიკულად აღარ წარმოქმნიან ახალ ვარსკვლავებს, თუმცა ისინი არსებობდნენ იმ ეპოქაში, როდესაც კოსმოსი ძალიან ახალგაზრდა იყო. მკვლევრები დიდი ხანია ვარაუდობდნენ, რომ მიზეზი გაზის მძლავრ გადინებაში – გალაქტიკურ ქარში მალებოდა, რომელიც გალაქტიკას შემდგომი ვარსკვლავთწარმოქმნისთვის საჭირო მასალას ართმევს. თუმცა, იმის პირდაპირი მტკიცებულება, რომ ასეთი ქარები ადრეულ სამყაროში მართლაც საკმარისად ძლიერია გალაქტიკების ზრდის შესაჩერებლად, აქამდე არ არსებობდა.
სამეცნიერო ჟურნალში (Monthly Notices of the Royal Astronomical Society) გამოქვეყნებული კვლევის ავტორები აკვირდებოდნენ სისტემა CRISTAL-02-ს, როგორიც ის დიდი აფეთქებიდან დაახლოებით 1,1 მილიარდი წლის შემდეგ იყო. ეს გალაქტიკა საკმაოდ აქტიურია, წელიწადში მასში დაახლოებით 260 მზის მასის ოდენობით ვარსკვლავი არმოიქმნება, რაც სამჯერ აღემატება იმ ეპოქის მსგავსი მასის ობიექტების საშუალო მაჩვენებელს. გაირკვა, რომ სისტემა რამდენიმე გალაქტიკის ფრაგმენტების შერწყმას განიცდის, ხოლო მის შიგნით ინტენსიური ვარსკვლავთწარმოქმნის მსხვილი რეგიონებია (რა არის სინათლის წელი?).
რადიოინტერფერომეტრ ALMA-ს მეშვეობით, იონიზებული ნახშირბადის გამოსხივებაზე დაკვირვებითა და ცივი გაზის განაწილების მიხედვით, ასევე კოსმოსური ობსერვატორია „ჯეიმს ვების“ დახმარებით, იონიზებული გაზის მოძრაობისა და თვისებების შესწავლით, ასტრონომებმა გიგანტური გაზის ნარჩენი ნაკადი (“შლეიფი”) აღმოაჩინეს. მისი სიგრძე გალაქტიკიდან დაახლოებით 22 800 სინათლის წელს შეადგენდა. ამ სტრუქტურაში გაზი დედამიწის მიმართულებით მოძრაობს და ახასიათებს დიდი სიჩქარე და ტურბულენტობა, რაც ნივთიერების ამოფრქვევის ტიპური ნიშნებია.
აღსანიშნავია, რომ ამოფრქვევას ჰქონდა ორი კონუსის ფორმა, რომლებიც მიმართული იყო ყველაზე აქტიური ვარსკვლავთწარმოქმნის რეგიონის საპირისპირო მხარეებზე. მსგავსი გეომეტრია ასტრონომებისთვის კარგად არის ცნობილი ახლომდებარე გალაქტიკებიდან, სადაც ზეახალი და ახალგაზრდა ვარსკვლავები ეგრეთ წოდებულ სუპერქარებს ქმნიან. გაზში ასევე შეინიშნებოდა დარტყმითი ტალღების კვალი, რომლებიც ვარსკვლავთშორის სივრცეში მისი სწრაფი გატყორცნისას წარმოიქმნება.
ნაკადის მაქსიმალური სიჩქარე წამში დაახლოებით 640 კილომეტრია, ხოლო სისტემის ორიენტაციის გათვალისწინებით, შესაძლოა წამში 1000 კილომეტრსაც გადააჭარბოს. ვინაიდან ეს, გალაქტიკიდან თავის დაღწევის სიჩქარის ტოლფასია (ე.წ. მეოთხე კოსმოსური სიჩქარე, ირმის ნახტომის შემხთვევაში – 550 კმ/წმ.), გაზის მნიშვნელოვანმა ნაწილმა შესაძლოა იგი სამუდამოდ დატოვოს (მეორე კოსმოსური სიჩქარისა და გრავიტაციული მანევრის შესახებ).
საინტერესოა, რომ ნატყორცნი მასა შეიცავს დაახლოებით 1,5 მილიარდი მზის მასის გაზს. ამასთანავე, ქარს ნივთიერება წელიწადში 500 მზის მასაზე მეტი სიჩქარით გააქვს – დაახლოებით ორჯერ უფრო სწრაფად, ვიდრე გალაქტიკა ახალ მნათობებად გაზის გადაქცევას ასწრებს. თუ ეს პროცესი გრძელდება და მარაგები არ ივსება, გალაქტიკის მთელი მოლეკულური „საცავი“ დაახლოებით 100 მილიონ წელზე ნაკლებ დროში იწურება.
ბევრ გალაქტიკაში მსგავს ქარებს აქტიურ ბირთვებში არსებული ზემასიური შავი ხვრელები წარმოქმნიან. თუმცა, CRISTAL-02-ში აქტიური ბირთვის ნიშნები ვერ აღმოაჩინეს. ამავდროულად, სპექტრული მახასიათებლების მიხედვით, პროცესის მთავარი მამოძრავებელი ძალა, როგორც ჩანს, ახალგაზრდა ვარსკვლავები და ზეახლების აფეთქებები იყო. ამ უკანასკნელთა მიერ გამოყოფილი ენერგია, პრაქტიკულად, გაზის დამზერილი ნაკადის ენერგიას ემთხვევა (“ჯეიმს ვების” სხვა აღმოჩენები; გალაქტიკის მკვრივი ბირთვი – ვარსკვლავების ფორმირების შეწყვეტის ინდიკატორი).