განახლდა: 20/07/2024
სწრაფმავალ ლიფტში ყოფნისას ყველას გადაგვიტანია უცნაური ფიზიკური შეგრძნება: როცა ლიფტი ზემოთ იწყებს ასვლას (ან ქვემოთ მოძრაობისას ამუხრუჭებს), თითქოს იატაკს ვეკვრით და გვეჩვენება, რომ უეცრად დავძიმდით. დამუხრუჭების დროს ზევით მოძრაობისას (ან სტარტისას ქვემოთ მოძრაობით), ლიფტის იატაკი თითქოს ფეხებიდან გვეცლება.
ამ დროს თქვენ ინერტული და გრავიტაციული მასების ექვივალენტობის პრინციპის ზემოქმედებას განიცდით.
როცა ლიფტი ზემოთ იწყებს სვლას (1), ის აჩქარებით მოძრაობს, რაც ათვლის არაინერციულ სისტემაში თავისუფალი ვარდნის აჩქარებას ეჯამება, დაკავშირებულს ლიფტთან, რის გამოც თქვენი წონა იზრდება (წონა საყრდენზე მოქმედი ძალაა, ხოლო მასა – სხეულში არსებული მატერიის (ნივთიერების) რაოდენობა). თუმცა, აიღებს თუ არა ლიფტი თავის მაქსიმალურ სიჩქარეს, ის თანაბარ მოძრაობაში გადადის, წონაში „მატება“ ქრება და ჩვენთვის ჩვეულ მნიშვნელობას უბრუნდება (2). როდესაც ლიფტი ქვემოთ იწყებს აჩქარებას (ან ზემოთ მოძრაობისას ამუხრუჭებს) (3), კაბინის იატაკი თითქოს „გვეცლება ფეხქვეშ“. შედეგად, საყრდენზე ზეწოლა მცირდება, სასწორის ისარი აჩვენებს ჩვეულებრივზე ნაკლებ მნიშვნელობას და ადამიანი გრძნობს, რომ დროებით „დამსუბუქდა“. როდესაც ლიფტი თავისუფლად ვარდნის მდგომარეობაშია (a=g), კაბინაც და შიგ მყოფი ადამიანიც ერთნაირი აჩქარებით ვარდება ქვემოთ (4). საყრდენი ადამიანს აღარ აწვება, სასწორის ისარი ნულს უჩვენებს და დგება სრული უწონობის მდგომარეობა. ანუ, აჩქარება ზუსტად იმავე ეფექტს იწვევს, როგორსაც გრავიტაცია.
ახლა წარმოიდგინეთ, რომ ღია კოსმოსში ხართ, შორს რაიმე არსებითი მნიშვნელობის გრავიტაციული ველებისგან, თან თქვენი ხომალდი 9,8 მ/წმ² აჩქარებით მოძრაობს. თუ თქვენ სასწორზე დადგებით, აღმოაჩენთ, რომ მაჩვენებელი დედამიწაზე ყოფნისას დაფიქსირებულისგან არ განსხვავდება. ხელიდან გაშვებული სფეროც თანაბარაჩქარებით იმოძრავებს, როგორც დედამიწაზე, აჩქარებით 9,8 მ/წმ², ანუ მისი ვარდნის დინამიკა დედამიწისეულისგან არ განსხვავდება.
ექვივალენტობის პრინციპი სწორედ ამას ამბობს: ჩაკეტილ სისტემაში ყოფნისას ფიზიკურად ვერ გაარჩევთ, ამ სისტემაში თავისუფლად ვარდნილი სხეულის აჩქარება გრავიტაციისგან არის გამოწვეული, თუ ეს არაინერციული ათვლის სისტემის საკუთარი აჩქარებაა, რომელშიც თქვენ იმყოფებით – სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ინერციის ძალის მოქმედებით არის განპირობებული.
ექვივალენტობის პრინციპიდან საინტერესო წინასწარმეტყველება გამომდინარეობს, სინათლის მოძრაობასთან დაკავშირებით გრავიტაციულ ველში. წარმოიდგინეთ, რომ აჩქარებულად მოძრაობისას ზევით, როცა ლიფტი დაიძვრება, სინათლის იმპულსს (მაგალითად, ლაზერული მაჩვენებლით) საწინააღმდეგოდ მდებარე კედელზე დაკიდებული სამიზნისკენ აგზავნით. დროის განმავლობაში, სანამ სინათლის იმპულსი გზაშია, სამიზნე ლიფტთან ერთად ჩქარდება, ლაზერის წერტილი კი სამიზნეს დაბლა აინთება (რა თქმა უნდა, ყოველდღიურ პირობებში თქვენ ასეთ მცირე გადახრას ვერ შეამჩნევთ, უბრალოდ ჩავთვალოთ, რომ მიკრონის მეათასედ გადახრასაც კი ამჩნევთ).
ახლა, თუ გრავიტაციისა და აჩქარების ექვივალენტობის პრინციპს დავუბრუნდებით, შეიძლება დავასკვნათ, რომ სინათლის სხივის გადახრის იგივე ეფექტი არა მარტო არაინერციულ ათვლის სისტემაში უნდა დაიმზირებოდეს, არამედ გრავიტაციულ ველშიც. სინათლის სხივისთვის, გრავიტაციისა და ინერციის ექვივალენტობის განზოგადოებული პრინციპის მიხედვით, რომელიც აინშტაინმა ფარდობითობის ზოგადი თეორიის პოსტულატების რიგში შეიყვანა, ვარსკვლავიდან გამოსხივებული სინათლის გადახრა, რომელიც მზის კიდესთან ახლოს გადის, 1,75 კუთხურ წამს უნდა შეადგენდეს (გრადუსის მეორიათასედი დაახლოებით), მაშინ, როცა ნიუტონის კლასიკურ მექანიკაში სხივი იმიტომ უნდა გადაიხაროს, რომ მას ენერგია/მასა აქვს, ოღონდ გაცილებით მცირე კუთხით (0,9 კუთხური წამი).
ამიტომაც, გაზომვები, რომლებიც ჩაატარა სერ არტურ ედინგთონმა (1882–1944) 1919 წლის მზის სრული დაბნელებისას, სხივის გამოვლენილი გადახრით 1,6 კუთხური წამი, ფარდობითობის ზოგადი თეორიის ტრიუმფალურ ექსპერიმენტულ მტკიცებულებად იქცა. ანალოგიური განსჯით, რთული არ იქნება დავინახოთ, რას წინასწარმეტყველებს ექვივალენტობის პრინციპი: სინათლის სხივის სპექტრში, რომელიც შესუსტებადი გრავიტაციული ველისკენ არის მიმართული (დედამიწის შემთხვევაში ზევით), წითელი წანაცვლება (გრავიტაციული წითელი წანაცვლება) უნდა დაიმზირებოდეს, რამაც შემდგომ ექსპერიმენტული დადასტურებაც მოიპოვა.
ექვივალენტობის პრინციპი ფარდობითობის ზოგადი თეორიის მხოლოდ ერთი პოსტულატია. ის გრავიტაციული და თანაბარაჩქარებული მოძრაობის ეფექტებით შემოიფარგლება, თუმცა ექვივალენტობის პრინციპის ყოველი მტკიცებულება, ამავდროულად, ფარდობითობის ზოგადი თეორიის მტკიცებულებაც არის.
სხეულის წონა
წონა არის ძალა, რომლითაც სხეული აწვება საყრდენს, საკიდელს ან რაიმე სხვა სამაგრს, და წარმოიქმნება გრავიტაციულ ველში. უძრავი სხეულის წონა P, სხეულზე მოქმედი მიზიდულობის ძალის ტოლფასია და პროპორციულია მასისა და თავისუფალი ვარდნის აჩქარებისა მოცემულ წერტილში: P = mg.
სითხესა და აირში სხეულის წონაზე არქიმედეს ამომგდები ძალაც ზემოქმედებს; ამ დროს სხეულის წონა გამოძევებული სითხის ან აირის წონის შესაბამისად მცირდება.
თუ სხეული არ ჭიმავს საკიდელს და არ აწვება საყრდენს, მაშინ მისი წონა ნულის ტოლია. სხეულის ასეთ მდგომარეობას უწონობას უწოდებენ. უწონობის მდგომარეობაშია ყველა ის სხეული, რომელზეც აღარ მოქმედებს მიზიდულობა (შორს არის პლანეტიდან ან სხვა მასიური ობიექტიდან) ან იმყოფება თავისუფალი ვარდნის მდგომარეობაში. თუ რეზინის ზონარს ხელს გავუშვებთ, იგი დაიწყებს ვარდნას და ზონარი გაუჭიმავ მდგომარეობაში აღმოჩნდება – ანუ ზონარი ტვირთთან ერთად უწონობის მდგომარეობაშია.
დედამიწის ორბიტაზე მოძრავ კოსმოსურ ხომალდში მყოფი ასტრონავტებიც უწონობის მდგომარეობაში არიან. ისინი კოსმოსურ აპარატთან ერთად თავისუფლად ვარდებიან დედამიწისკენ და ამავე დროს მოძრაობენ დედამიწის გარშემო. მეორეს მხრივ, რაკეტის სტარტისას ასტრონავტების წონა რამდენჯერმე იზრდება მნიშვნელოვანი აჩქარების გამო.
გადატვირთვა
გადატვირთვა ეწოდება სიმძიმის ძალის საპირისპირო მიმართულებით აჩქარებულად მოძრავი სხეულის გაზრდილი წონის შეფარდებას ამავე სხეულის ჩვეულ წონასთან. გადატვირთვას, თავისუფალი ვარდნის აჩქარების ერთეულებშიც გამოხატავენ – g. გადატვირთვა g = 0, როცა სხეული თავისუფალი ვარდნის მდგომარეობაშია, მხოლოდ გრავიტაციული მიზიდულობის ზემოქმედების ქვეშ, ანუ უწონობის დროს.
გადატვირთვა უარყოფითად მოქმედებს ადამიანის ორგანიზმზე. ადამიანის ფიზიოლოგიური შესაძლებლობების ზღვარი დიდი ხნით მოქმედი გადატვირთვის დროს 8–10g-ს უტოლდება. გადატვირთვის შემთხვევაში გაუვარჯიშებელი ადამიანი დროებით კარგავს მხედველობას და გონებას. გადატვირთვასთან დაკავშირებულ უარყოფით ფიზიოლოგიურ ზემოქმედებას სპეციალურად მომზადებული ასტრონავტი გაცილებით ადვილად იტანს იმიტომ, რომ კაბინაში მისი სხეული აჩქარების მიმართულების მართობულად (ჰორიზონტულად) არის ორიენტირებული. ამ შემთხვევაში ასტრონავტი უძლებს წონის 10–12-ჯერად მატებას.