მარსმავლები

 MSL ახალი თაობის კოსმოსური აპარატია(თუ, რა თქმა უნდა, ამ ტერმინით იმ უნიკალურ მოწყობილობებს მოვიხსენიებთ, როგორებიც მარსმავლები არიან). მისი მასა დაახლოებით 900 კილოგრამია, ზომით კი პატარა ავტომობილს შეგვიძლია შევადაროთ.

 აპარატის ბორტზე საკვლევი მოწყობილობის მდიდარი არსენალია, რომლითაც რისი გამოკვლევა აღარ შეიძლება მარსზე – 3 კამერა – MastCam( ფოტო და ვიდეო გადაღება ელ.მაგნიტური გამოსხივების სხვა და სხვა დიაპაზონებში), MAHLI(მექანიკურ მანიპულატორზე დამონტაჟებული კამერა მიკროგადაღებებისთვის, 14,5 მიკრომეტრი პიქსელზე), MARDI(მასზე ლაპარაკი ოდნავ ქვევით იქნება). რამდენიმე სანავიგაციო მოწყობილობა.

 გეგმის მიხედვით, აპარატი მარსამდე გასავლელ გზას, თუ ყველაფერი კარგად იქნება, 9 თვეში დაფარავს – 2012 წლის აგვისტოში MSL-ი გეილის კრატერში დაეშვება. აღსანიშნავია, რომ აპარატის სიმძიმის გამო საჭირო შეიქმნა სპეციალური დასაშვები სისტემის გაკეთება – EDL. საქმე იმაშია, რომ, ერთის მხრივ, მარსის ატმოსფერო ძალიან გაიშვიათებულია, ასეთი აპარატის პარაშუტით დასაშვებად(სიმძიმის გამო გამოირიცხა გასაბერი ამორტიზატორის გამოყენებაც). მეორეს მხრივ, ატმოსფეროს სიმკვრივე ისეთია, რომ მარტო სამუხრუჭე ძრავების გამოყენებაც არ გამოდგება, წარმოქმნილი ხახუნი აპარატის გაწონასწორებული დაშვების გარანტიას ვერ იძლევა.

 ყოველივე ამის გამო დაშვება რამდენიმე ეტაპად მოხდება. ჯერ კაფსულა აპარატთან ერთად შედის ატმოსფეროში, სადაც ხახუნით მუხრუჭდება. ამის მერე პარაშუტი იხსნება, შემდეგ გაიტყორცნება სითბური ფარი. უკვე ამ ეტაპზე მარსმავალი მუშა მდგომარეობაში გადავა. ხახუნისგან დამცავ ფარში ინტეგრირებულია სისტემა MEDLI, რომლის მიზანია შეაგროვოს ინფორმაცია კაფსულას გარშემო არსებული ტემპერატურისა და წნევის შესახებ. ეს მონაცემები ინჟინრებს შემდგომი მისიების პროექტირებაში დაეხმარებათ.

 ბოლო ეტაპზე ჩაირთვება სისტემა, რომელსაც “საჰაერო ამწე” შეაქრვეს – ეს არის ძრავებით აღჭურვილი პლათფორმა, რომლის ქვემოდანაც თვითონ აპარატია მიმაგრებული. პლათფორმა რეაქტიული ძრავების საშუალებით ჰაერში დაეკიდება, მარსმავალი კი მეტალის გვარლებით პლანეტის ზედაპირზე დაეშვება. სულ ბოლოს კი გვარლებიც და პლათფორმაც მოშორებით გაიტყორცნება. ასეთი სირთულის მანევრი ნასას ჯერ არასოდეს ჩაუტარებია.

 დაშვებასთან ერთად აქტიურად იმუშავებს კამერა MARDI, გადაიღებს ყველაფერს, რაც აპარატის გარშემო მოხდება, ყოველ 0,2 წამში. მიუხედავად იმისა, რომ დაშვების სისტემის შემქნელები მის უნიკალურ სიზუსტეზე ლაპარაკობენ, მაინც იქნება დაახლოებით 20 კილომეტრიანი უზუსტობა. MARDI-ს ფოტოების საშუალებით მკვლევარები ზუსტად დაადგენენ, თუ სად დაჯდა აპარატი. ეს მონაცემები მარსის ორბიტაზე მომუშავე თანამგზავრებს Reconnaissance Orbiter-ს(მუშაობს 2006 წლის მარტიდან) და Mars Odyssey-ს(2001 წლის ოქტორმბრიდან მარსის ორბიტაზეა) გადაეცემათ. ორივე თანამგზავრი მოახდენს MSL-ის კველვის შედეგების დედამიწისკენ რეტრანსლიაციას.

 გეგმის მიხედვით MSL-ი გეილის კრატერში უნდა დაჯდეს(მისი დიამეტრია 160 კმ.), რომელიც ბევრ კანდიდატთაგან იქნა არჩეული, რელიეფის განსაკუთრებულობის გამო. ითვლება, რომ კრატერის ცენტრში წარმოქმნილი კონუსი მაშინ გაჩნდა, როცა მარსის ზედაპირზე ჯერ კიდევ ბევრი წყალი იყო.

 მარსმავალი კვლევას არა მარტო ხსენებული კამერებით მოახდენს – მის ბორტზე ოთხი სპექტრომეტრიცაა. მათ შორის ყველაზე მთავარია SAM-ი(ნიმუშების ანალიზი მარსზე), მასზე მთელი აპარატურის მასის ნახევარი მოდის. მეცნიერები ყველაზე დიდ იმედებს სწორედ SAM-ზე ამყარებენ, რადგან სპექტრომეტრი ორგანული ნაერთების ძებნისთვისაა შექმნილი. გრუნტის ნიმუშების მიტანა სპექტრომეტრამდე მანიპულატორით მოხდება. კიდევ ერთი სპექტრომეტრი CheMin-ი ქანების ანალიზისთვისაა განკუთვნილი – სწორედ მან უნდა დაადგინოს, მიედინებოდა თუ არა მარსის ზედაპირზე წყალი შორეულ წარსულში (ამ შემთხვევაშიც ნიმუშებს რობოტიზირებული მანიპულატორი აიღებს).

 ალფა-პროტონ-რენტგენული სპექტრომეტრი APXS-ი პირდაპირ მანიპულატორზეა დამონტაჟებული. ის ნიმუშებს ალფა-ნაწილაკებით დასხივებს. დასხივების მერე ნიმუშები რენტგენის გამოსხივებას დაიწყებენ, რომელთა ანალიზით მეცნიერები ქანების შემადგენლობას დაადგენენ. კიდევ ერთი დისტანციური სპექტრომეტრია ChemCam-ი – მას შეუძლია 9 მეტრის მანძილზე ლაზერის სხივის საშუალებით ააორთქლოს მცირე რაოდენობის საკვლევი ნიმუშები, რომელთაგან წარმოქმნილ “ორთქლს” მარსმავალის მთელს სხეულზე დაყენებული ანალიზატორები გამოიკვლევენ. ასეთი მეთოდი საშუალებას იძლევა გაირკვეს, საჭირო არის თუ არა საკვლევ ნიმუშთან ახლოს მისვლა. ზუსტი დამიზნების უზრუნველსაყოფად ლაზერი საკუთარი კამერითაა აღჭურვილი.

 MSL-ის უკანა ნაწილში მდებარეობს მოწყობილობა, რომელიც რუსმა მეცნიერებმა შექმნეს, DAN. ის მარსის ზედაპირის “ნეიტრონულ ალბედოს შეისწავლის” – ნიმუშის ნეიტრონების კონებით დასხივება  მეორადი გამოსხივების ნაწილაკების ამოტყორცნას გამოიწვევს. მოწყობილობის მიერ მიღებულ მონაცემებზე დაყრდნობით, დანარჩენთან ერთად, შესაძლებელია წყლის მოძებნა, რომელიც ზედაპირის ქვეშ, 2 მეტრის სიღრმეზე შეიძლება იყოს. როგორც შემქმნელები ირწმუნებიან, ამ მოწყობილობას 0,1 პროცენტზე მცირე კონცენტრაციის წყლის დაფიქსირება შეუძლია(სინამდვილეში, აპარატი წყლის შემადგენლობაში მყოფი წყალბადის რეგისტრაციას მოახდენს, რომელიც ნეიტრონებს შთანთქავს).

 დარჩენილი ორი მოწყობილობაა RAD და REMS-ი. პირველი მარსის რადიაციული ფონის რეგისტრაციისთვისაა შექმნილი, მეორე კი პატარა მეტეოსადგურია. ორივე მოწყობილობა შეაგროვებს მონაცემებს, რომლებიც მომავალი პილოტირებული მისიებისთვის იქნება საჭირო.

 ამ ტექნიკურ მრავალფეროვნებას ენერგიით მოამარაგებს რადიოიზოტოპული თერმული გენერატორი(გეილის კრატერში ტემპერატურა -100 გრადუსამდე შეიძლება დაეცეს) ურან 238-ის დაშლის ხარჯზე. მზის ბატარეებზე მომუშავე აპარატებისგან განსხვავებით MSL-ი დღე-ღამისა და წელიწადის ნებისმიერ დროს შეძლებს მუშაობას.

Leave a Reply

თქვენი ელფოსტის მისამართი გამოქვეყნებული არ იყო. აუცილებელი ველები მონიშნულია *